calendae

Τετρτη 24 Δεκεμβρου 2014

http://www.fourtounis.gr/Κθε χρνο, ταν φτνουν τα Χριστογεννα, χωρι και πλεις στολζονται με τα γιορτιν τους και τα παιδι, λλα μοναχικ, λλα σε παρες, κρατντας κουδουνιστ τργωνα μπαγλαμαδκια, κιθρες, ακορντεν, λρες φυσαρμνικες, ξεχνονται στους δρμους, για ν’αναγγελουν πρτα-πρτα το χαρμσυνο μνυμα της γννησης του Χριστοτραγουδντας τα κλαντα. Τα Κλαντα αποτελον δημοτικ ευχητικ και εγκωμιαστικ τραγοδια, που ψλλονται εθιμικ την παραμον μεγλων θρησκευτικν εορτν, πως τα Χριστογεννα, την Πρωτοχρονι (Αγ. Βασιλεου), των Θεοφανων, ακμη και των Βαων (του Λαζρου), με εξαρεση εκενα της Μεγλης Παρασκευς, που χουν θρηνητικ χαρακτρα και ομδες παιδιν γυρνον απ σπτι σε σπτι και τραγουδον το μοιρολι «Σμερα μαρος ουρανς», γνωστ και ως «Μοιρολι της Παναγας».
Στα παλι χρνια τα παιδι τραγουδοσαν τα κλαντα το βρδυ της παραμονς των Χριστουγννων, της Πρωτοχρονις και των Φτων κρατντας φαναρκια αναμμνα, λλα φλογρα φυσαρμνικα και τραγουδοσαν σαν σε χορωδα. Κρια παραδοσιακ μουσικ ργανα που συνοδεουν τα κλαντα εναι το τργωνο, το λαοτο, το νταολι, η τσαμπονα, η φλογρα κ..

Η ρζα του εθμου
Τα κλαντα εναι αρχακ ελληνικ και ρωμακ θιμο, εν η λξη κλαντα χει λατινικ προλευση. Η ρζα τους φανεται τι ξεκινει απ τους «αγερμος» της αρχαας Ελλδας. Οι αγερμο (απ το ρμα αγερω = αθροζω, μαζεω) αρχικ ταν ρανοι για την οικονομικ στριξη ενς πολιτικο ζητιανι των φτωχν στα αρχοντικ των πλουσων στους ναος που πανηγριζαν θρησκευτικ ζητιανι σιτηρν και λλων αγροτικν προντων για τους ναος και τα μοναστρια των θηλυκν κυρως θεοττων, πως της Ρας, Ειλειθυας, Κυβλης, Αρτμιδος, ραςκαι λλων.
Κποια στιγμ πρασαν απ τους θρησκευτικος στους παιδικος αγερμος, σε πργματα δηλαδ που μζευαν κποια παιδι, τα οποα ανακονωναν τις ημερολογιακς αλλαγς. πως εναι λογικ, στην αρχαιτητα δεν υπρχαν ακριβ ημερολγια. Το αρχαιτερο ημερολγιο το γραψε κατ τον Δ π.Χ. αινα ο μαθηματικς και αστρονμος Εδοξος ο Κνδιος, σγχρονος του Αριστοτλη, γι αυτ και λεγταν «Ευδξου Τχνη». Απ την προστορικ εποχ ο νθρωπος εχε παρατηρσει τα τσσερα κρσιμα σημεα του τους, που το χωρζουν σε τσσερα τταρτα (εποχς), δηλαδ τις δο ισημερες, εαριν στις 20 Μαρτου και φθινοπωριν στις 22 Σεπτεμβρου, και τα δο ηλιοστσια, το χειμεριν στις 21 Δεκεμβρου με τη μεγαλτερη νχτα της χρονις, και το θεριν στις 21 Ιουνου με τη μεγαλτερη ημρα της χρονις. Τις αλλαγς αυτς τις διαπστωναν παρατηρντας το βορειτερο και το νοτιτερο σημεο της ανατολς και της δσης του Ηλου στις οροσειρς του ορζοντα.
Τις ακριβες ημερολογιακς αλλαγς του τους και του μηνς τις ανακονωναν εκενοι που ασχολονταν με τα ημερολγια και ο απλς λας τις μθαινε απ μικρ παιδι, μικροος αγγελιοφρους, που μετφεραν το μνυμα της χρονικς αλλαγς με αγγελτρια και ευχετρια τραγουδκια και παιρναν φιλοδωρματα. Στην αρχ, που δεν υπρχε νμισμα, τα φιλοδωρματα ταν ξηρο λιασμνοι καρπο, αμγδαλα, καρδια, ξυλοκρατα, σκα τρφιμα, αυγ, τυρ, κρας, ψωμι, κουλορες, κρασ στο ποτρι, σιτρι, κριθρι, μλι, αλτι και διφορα λλα καλοδια απ το κελλρι του κθε σπιτιο. Αργτερα ταν καινομσματα μικρς αξας, πως οι οβολο.
Τα παιδι της προστορικς εποχς λεγαν το μνυμα και τις ευχς κθε πρωτομηνι (νεομηνα), πως μνημονεει ο συντκτης του ψευδηροδτειου Βου του Ομρου, που γρφει τι δθεν ο φτωχς και τυφλς μηρος παραχειμζων ν τη Σμω, τας νουμηναις προσπορευμενος προς τας οικας τας ευδαιμονεσττας, ελμβαντι αεδων τα πεα τδε, α καλεται ειρεσινη?οδγουν δε αυτν και συμπαρσαν αιε των παδων τινς των εγχωρων,δηλαδ ο μηρος «περνντας το χειμνα στη Σμο κθε πρτη του μηνς περνοσε απ αρχοντικ σε αρχοντικ, και παιρνε κτι, αφο τραγουδοσε τα λγια αυτ, τα οποα ονομζουν ειρεσινη. Και τον οδηγοσαν κθε φορ παιδι απ την περιοχ αυτ, που τραγουδοσαν κι αυτ μαζ του». Ο χαρακτηρισμς των τραγουδιν αυτν ως «ειρεσινη» δεχνει την εξλιξη των αγερμν στο πρασμα των χρνων και την τατισ τους με την ειρεσινη των αρχαων Ελλνων.

Στα χρνια της «ειρεσινης»
http://www.fourtounis.gr/Πσω απ τα κλαντα, λοιπν, κρβεται και το αρχαο Ελληνικ θιμο με το νομα Ειρεσινη. Η Ειρεσινη (απ το ερος = ριον, μαλλ) ταν να κλαδ αγριελις (κτινος) στολισμνο με γιρλντες απ λευκ και κκκινο μαλλ, πνω στις οποες κρεμοσαν τους καρπος (σκα, καρδια, αμγδαλα, κστανα, δημητριακ, κ.λ.π.), που τους προσφεραν στα διφορα σπτια. Συμβλιζε την ευφορα και τη γονιμτητα της γης και εορτζονταν δυο φορς το χρνο, μια την νοιξη, στα Θαργλια (27 Απριλου – 26 Μαου),  με σκοπ την παρκληση των ανθρπων προς τους θεος να ευνοσουν την καρποφορα, και μια το φθινπωρο, στα Πυανψια, την 7η ημρα του μηνς Πυανεψινος (Ιανουαρου), για να ευχαριστσουν τους θεος για την συγκομιδ των καρπν.
Στην αρχαα Ελλδα, πολλος αινες πριν τη γννηση του Χριστο, «παδες αμφιθαλες» (παιδι που και οι δυο γονες τους βρσκονταν στη ζω) ξεχνονταν στους δρμους δο φορς το χρνο με «ειρεσινες» στα χρια, τραγουδοσαν απ σπτι σε σπτι ευχμενα πλοτο, χαρ και ειρνη και παιρναν ως φιλοδρημα καρπος κθε λογς απ το νοικοκρη την κυρ του σπιτιο. Το θιμο της ειρεσινης ταν κφραση ευχαριστας για τη γονιμτητα του τους που φευγε και παρκληση να συνεχιστε η γονιμτητα και η ευφορα και το επμενο τος και ταν αφιερωμνη στην Αθην, τον Απλλωνα και τις ρες (Ευνομα, Δκη, Ειρνη). ταν φθαναν στο σπτι τους κρεμοσαν την Ειρεσινη πνω απ την εξπορτ τους, πως κρεμμε σμερα τα πρωτομαγιτικα στεφνια. Εκε θα μενε μχρι το επμενο τος, ποτε θα καγονταν σε τελεστικ φωτι, πως καμε στις μρες μας τα πρωτομαγιτικα στεφνια στις φωτις του Αη-Γιννη. λλα παιδι κρεμοσαν την Ειρεσινη πνω απ τη θρα του Ιερο του Απλλωνα.
Ας δομε τους επμενους στχους, που φρεται τι τραγοδησε στη Σμο, κατ το θιμο της ειρεσινης, ο μηρος και μας διασζει ο Πλοταρχος («Βοι Παρλληλοι, Θησες 22»):
Δμα προσετραπμεσθ’ ανδρς μγα δυναμνοιο,
ος μγα μεν δναται, μγα δε βρμει, λβιος αιε.
Αυτα ανακλνεσθαι θραι πλοτος γαρ σεισι πολλς,
συν πλοτω δε και ευφροσνη τεθαλυα, ειρνη τ’αγαθ…
σα δ’ γγεα, μεστ μεν εει κυρβαη δ’ αε
κατ καρδπου ρποι μζα…
Δηλαδ:
ρθαμε στο αρχοντικ μεγλου νοικοκρη,
γενναου με τραν φων και πντα ευτυχισμνου.
Ανοξτε πρτες μνες σας, ο πλοτος να ‘μπει μσα,
και με τον πλοτο συντροφι χαρ και ευτυχα
και η ειρνη η γλυκι στο σπτι να ριζσει.
σα δοχεα χετε, λα γεμτα να ‘ναι
στη σκφη το ζυμρι σας πντοτε να φουσκνει.
Το τραγοδι της Ειρεσινης της εποχς του Ομρου το συναντμε σμερα με μικρς παραλλαγς στα κλαντα της Θρκης:
Στο σπτι ετοτο πο ‘ρθαμε του πλουσιονοικοκρη
ν’ ανοξουνε οι πρτες του να μπει ο πλοτος μσα
να μπει ο πλοτος κι η χαρ κι η ποθητ ειρνη
και να γεμσουν τα σταμνι μλι, κρασ και λδι
κι η σκφη του ζυμματος με φουσκωτ ζυμρι.
Επομνως τα κλαντα με τις αρχαες ελληνικς ονομασες τους, αγερμο,  ειρεσινες κ.α. ταν κοινωνικ και ημερολογιακ σματα χωρς καννα θρησκευτικ χαρακτρα. Θρησκευτικ στοιχεα, ειδωλολατρικ στην αρχ και χριστιανικ στη συνχεια, μπκαν σ? αυτ μνο σε ψιμα χρνια.
 
Απ τις calendae στα κλαντα
Μχρι να φτσουμε απ τις αρχαες ειρεσινες στα σημεριν κλαντα μεσολβησε μια ιδιατερα σημαντικ περοδος για τη σημεριν διαμρφωση των καλντων, η οποα τους χρισε και το νομα που χουν σμερα.
Στα αρχαα ρωμακ χρνια κθε μνας διαρκοσε σο μα περοδος περιφορς της σελνης γρω απ τη γη (σεληνιακο μνες). Στην αρχ κθε σεληνιακο μνα οι ρωμαοι συνθιζαν να γιορτζουν τις λεγμενες «calendae» καλνδες (υπρχει και γραφ με k, kalendae), που μεταφρζεται «νουμηνες» (νος + μνας). Η λξη calendae προρχεται απ τη λατινικ φρση calo luna novella, δηλαδ «ανακηρσσω τη να σελνη», με την οποα ο αρχιερας του Καπιτωλου ανγγελλε τη νεομηνα. Το ρμα calo εναι συγγενικ με το δικ μας ρμα «καλ». Απ το calo προκυψαν οι calendae και απ εκε και τα σημεριν calendar, calendrier και το δικ μας καλεντρι ( το calendarium των Ρωμαων ταν κατλογος  χρεν μαζ με τκους και φρους, που πληρνονταν την πρτη κθε μνα).
Η πιο εντυπωσιακ απ λες τις γιορτς των ρωμακν νουμηνιν ταν οι Καλνδες του μνα Ιανο, δηλαδ του Ιανουαρου, κατ τις οποες, πρα απ το γλντι και την ανταλλαγ των δρων, οι ρχοντες αναλμβαναν τα καθκοντ τους σε μια πανηγυρικ τελετ. Απ τις ρωμακς καλνδες πραν το νομ τους τα κλαντα, που αρχικ ταν η πρτη μρα του μνα, γργορα μως ταυτστηκαν με την 1η Ιανουαρου και επομνως με την πρωτοχρονι (Κλαντα = πρωτοχρονι). Σμερα ββαια κλαντα λγονται τα ευχετρια τραγοδια, που τραγουδον τα παιδι στα σπτια και στα μαγαζι λη την περοδο των Χριστουγννων. Ετυμολογικ τουλχιστον απ ‘κει κρατον τα «κλαντα».
Απ τις καλνδες προρχεται, εκτς απ τα κλαντα, και η παροιμιακ φρση «παραπμπω στις (ελληνικς) καλνδες», που τη χρησιμοποιομε για να δηλσουμε μιαν ανπαρκτη ημερομηνα και σημανει κτι που διαρκς αναβλλεται και δεν μπορε να πραγματοποιηθε ποτ. Γιατ δεν υπρχαν ελληνικς καλνδες, εν ρωμακς υπρχαν. Για το ρωμαο της εποχς του Αυγοστου η υπσχεση «θα σε πληρσω στις καλνδες» ταν εντελς κυριολεκτικ, ισοδναμη με τη δικ μας «θα σε πληρσω την πρτη του μηνς». Η κφραση μως «θα σε πληρσω στις ελληνικς καλνδες» (ad calendas graecas) δειχνε μιαν ανπαρκτη ημερομηνα και ταν ισοδναμη με τις δικς μας φρσεις «θα σε πληρσω στις 30 του Φλεβρη» «το μνα που δεν χει Σββατο».

Τα κλαντα
http://www.fourtounis.gr/Τα κλαντα πραν τη σημεριν τους μορφ στα πρωτοχριστιανικ χρνια. Ττε οι χριστιανο θελαν να εξοβελσουν απ τη ζω τους κθε τι που θμιζε το ρωμακ κσμο, απ’ τον οποον καταδιχθηκαν γρια. Χρησιμοποιοσαν μλιστα με διαφορετικ νημα λξεις που σχετζονταν με τελετουργες ειδωλολατρικν ρωμακν εορτν και επλεγαν να γιορτζουν τις δικς τους γιορτς σε ημερομηνες αντιστοχων ειδωλολατρικν. Επειδ μως οι προχριστιανικς τελετουργες εχαν διεισδσει στην καθημεριν ζω των ανθρπων της εποχς των πρτων ρωμακν χρνων, η χριστιανικ εκκλησα πρεπε να βρει μια συμβιβαστικ λση. τσι, λοιπν, διατρησε τα περισστερα λαοφιλ αρχαα θιμα, αλλ  με λλη μορφ και διαφορετικ περιεχμενο. Η λακ παρδοση  απ τις αρχαες καλνδες θελε την Πρωτοχρονι μια μρα σημαδιακ για την εξλιξη της χρονις και δωσε στον «Α Βασλη», που ο θνατος του συνπεσε με την Πρτη του Γενρη του 379 μ.Χ., λες εκενες τις ιδιτητες που ανταποκρνονταν στους πθους και τις ανγκες της.
Οι αρχαοι λληνες γιρταζαν στις 30 Δεκεμβρου την αναγννηση του Διονσου, ο οποος γεννθηκε απ την παρθνο Σεμλη και σκοτθηκε απ τους τιτνες. Αυτ η αρχαα Ελληνικ γιορτ εχε ταυτιστε με τη γιορτ του λιου, τον οποο οι αρχαοι λαο εχαν θεοποισει. Συγκεκριμνα στους λληνες ο λιος εχε ταυτιστε με τον Φωτοφρο Απλλωνα, ο οποος απεικονιζταν πνω στο ιπτμενο ρμα του να μοιρζει το φως του λιου. Οι αρχαοι λαο αναπαριστοσαν την κνηση του λιου με τη ζω ενς ανθρπου, που γεννιταν κατ τη χειμεριν τροπ του λιου, μεγλωνε βαθμιαα καθς αυξνονταν και οι ρες που ο λιος φωταγωγοσε τη Γη, και πθαινε αναστανονταν το Μρτιο, την ημρα της Εαρινς Ισημερας, συμβολζοντας με αυτν τον τρπο την αναγννηση του φυτικο βασιλεου μσα απ τη μτρα της Γης. Το χειμεριν Ηλιοστσιο 22-25 Δεκεμβρου σημανει την αρχ του χειμνα και ο λιος αρχζει βαθμιαα να αυξνει την ημρα μχρι να εξισωθε με τη νχτα κατ την Ισημερα το Μρτιο. Ττε «αλλζει ο χρνος», ο λιος νικ το σκοτδι και ρχεται η νοιξη, η εποχ της αναγννησης της φσης.
Το «Νετερον Εγκυκλοπαιδικν λεξικν Ηλου» αναφρει μεταξ λλων στο λμμα «κλανδα»:
 […] «Το θιμον σως να εναι συνχεια της περιφορς της αρχαας ειρεσινης υπ παδων και νωσις συνηθειν περισσοτρας της μας αρχαων εορτν, διτι οι αποτελοντες τα δοντα συγκροτματα περιρχονται τας οικας συχν, κρατοντες ρβδους κεκοσμημνας, πως περπου οι αρχαοι θρσοι των διονυσιακν εορτν και φανος πολυχρμους εσωτερικς φωτιζμενα ομοιματα πλοων, με νοιγμα απομιμομενον αστρα, απ που μνον χνεται το φως κ.λ.π..[…] Φανεται πντως τι η συνθεια υφστατο και προ της βυζαντινς εποχς και σως εχε συνδυασθε η χαρ για την γννησιν του Σωτρος, η οποα προ του 4ου αινος επανηγυρζετο την 1ην του τους, με τας ελπδας και τας ευχς του νου τους, τας οποας συνθιζον οι Ρωμαοι, και με τον τρπον του εορτασμο, που το αρχαος ελληνικς.»[…]
 
Στη βυζαντιν περοδο
http://www.fourtounis.gr/Η συνθεια διατηρθηκε και στο Βυζντιο και δεν υποχρησε, παρ τις απαγορεσεις και τις αντιρρσεις των πατρων της εκκλησας, οι οποοι κατ τους Βυζαντινος χρνους απαγρευαν απτρεπαν αυτ το θιμο ως καταγμενο απ τις εορτς των ρωμακν Καλενδν, που εχε καταδικσει η ΣΤ’ Οικουμενικ Σνοδος το 680 μ.Χ. Και πολλο Πατριρχες το απαγρευαν στους πιστος, εν ο βυζαντινς χρονικογρφος Ιωννης Τζτζης, που ζησε τον 12ο αινα, αποκαλοσε τους καλαντιστς κθε πρωτομηνις «μηναγρτες»:
Οπσοι περιτρχουσι χρας και προσαιτοσι
και σοι κατ αρχμηνον του Ιανουαρου
και του Χριστο γεννσει και Φτων τη ημρα
οπσοι περιτρχουσι τας θρας προσαιτοντες
μετ ωδν επωδν λγων εγκωμων,
………………………………
οτοι αν πντες λγοιντο κυρως Μηναγρται.

Τους παρουσιζει μλιστα ως γλλους (= κναιδους) ιερες, οι οποοι βαζαν πνω σ? να γαδορι το εδωλο της θες  Ρας και περιερχμενοι στις κμες τραγουδοσαν τα αρχμηνα χτυπντας και τμπανα (=ντφια) και ζητιανεοντας (προσαιτοντες) σπρια και σιτηρ υπρ του μοναστηριο τους. Και οι οπαδο της λατρεας ασπζονταν το εδωλο και τους διναν να πιτο απ? αυτ που ζητοσαν, πως ακριβς καναν και οι καλγεροι, που ζητινευαν για τα μοναστρια τους με λεψανα και εικονσματα αγων πνω σ? να γαδορι  και μζευαν παρμοια προντα χρματα μχρι τη δεκαετα του 1960.
Οι αντιδρσεις μως της εκκλησας στη Βυζαντιν περοδο δεν μπρεσαν να αποτελσουν φραγμ σε συνθειες αινων και κυρως στα κλαντα, που καθιερθηκαν απ το 13ο αινα και απκτησαν σημασα και διαδθηκαν σαν αναπσπαστο στοιχεο των γιορταστικν εκδηλσεων για τα Χριστογεννα, την Πρωτοχρονι και τα Φτα. Ωστσο τα Κλαντα Κλενδοι, πως ονομζονταν στο Βυζντιο, δηλαδ στην Κωνσταντινοπολη, δεν ταν απλ τραγοδια. ταν λαμπρ γιορτ. Μικρο και μεγλοι χωρισμνοι σε ομδες γυρνοσαν στα σπτια και τραγουδοσαν διφορα εγκωμιαστικ και σατιρικ τραγοδια παρνοντας το ανλογο φιλοδρημα απ κθε νοικοκρη.  Κρατοσαν ραβδι φανρια ομοιματα πλοων στολισμνα και συνδευαν το τραγοδι με κροση τριγνου τμπανου.
 
Τα κλαντα στη νεοελληνικ παρδοση
http://www.fourtounis.gr/Απ την Κωνσταντινοπολη και το Βυζντιο το θιμο των καλντων εντχθηκε στη νεοελληνικ παρδοση, πρασε στην υπλοιπη Ελλδα, απλθηκε και απκτησε τις διφορες τοπικς παραλλαγς κρατντας μχρι σμερα. Ομδες παιδιν και ριμων ανδρν περιφρονται στα σπτια, στους δρμους, στα καταστματα και τραγουδον με ειδικ ργανο τραγοδια, που αφορον στα Χριστογεννα, τη γιορτ της Πρωτοχρονις, τη γιορτ του Μ. Βασιλεου και εναι διαφορετικ για κθε γιορτ. Απ την περοδο της Βασιλευομνης Δημοκρατας μλιστα καθιερθηκε το θιμο της απαγγελας των καλντων απ τους νδρες της ανακτορικς φρουρς ενπιον των Βασιλων, πως συνβαινε και σε λλους Ευρωπακος Βασιλικος Οκους, που εχαν καθιερωθε παρμοιες εθιμικς ευχητικς εκδηλσεις. τσι μχρι σμερα συνεχζεται το θιμο να λγονται τα κλαντα χι μνο στα σπτια, αλλ και σε πρσωπα πολιτικ απ ομδες, συλλγους, χορωδες κλπ.
Τα κλαντα, που ακομε σμερα στα διφορα διαμερσματα της χρας μας, εναι πολλ και ποικλα, πανμορφα και γεμτα παραλλαγς, αυτοσχεδιασμος και αποχρσεις και ποικλουν ανλογα με την περιοχ, τα τοπικ ιδιματα και τα χαρακτηριστικ στοιχεα των ανθρπων στους οποους απευθνονται. Εναι τραγοδια με στχους, που απ τη μια υπενθυμζουν – αναγγλλουν-τονζουν την λευση κποιας χαρμσυνης γιορτς (τη Γννηση Του Χριστο) και απ την λλη εκφρζουν ευχς σε φλο γετονα ρχοντα και γενικ σε κθε νοικοκρη, που επισκπτονται συναντον οι καλαντρηδες, και στα μλη της οικογνεις του,  την «κυρ» (= σζυγο), το γιο τη θυγατρα.
Παρλο μως που διαφοροποιονται απ περιοχ σε περιοχ, χουν μια «τυπικ» δομ: το πρτο μρος τους αναφρεται στην εορτ, το δετερο εγκωμιζει το σπτι στο οποο ψλλονται και καθνα απ τα μλη της οικογνειας, και το τρτο παραινε τους οικοδεσπτες σε φιλοδρημα προς τους καλαντιστς. Ξεκινον δηλαδ με χαιρετισμ και στη συνχεια αναγγλλουν τη μεγλη χριστιανικ εορτ που φθνει και καταλγουν σε ευχς. Το τραγοδι κλενει με ευχαριστες για το φιλοδρημα με αποδοκιμασα και σκωπτικ σχλια για τον οικοδεσπτη, που θα αρνηθε να «φιλψει» τους τραγουδιστς.
Πολλ απ τα κλαντα χουν λγιο φος και βασζονται σε εκκλησιαστικος μνους, πως τους διαμρφωσαν σε κλαντα κατ τη Βυζαντιν περοδο σημαντικο λγιοι, που ανλαβαν να δημιουργσουν κλαντα με καθαρ χριστολογικ περιεχμενο, πως τα κλαντα της πρωτοχρονις Εις αυτ το Νο τος, Βασιλεου εορτ, ρθα να σας χαιρετσω με την πρπουσα αυτ…,που τραγουδνε στην Κλυμνο, τα βυζαντιν κλαντα των Φτων απ της Ερμου ο Πρδρομος, λθε του βαπτσαι τον Κριον, Βασιλα πντων εβπτισεν, εις τον Ιορδνην ο Πρδρομος….
Την παρδοση συνχισε ο απλς λας, που δημιοργησε στιχουργικ αριστουργματα με το ανεπιτδευτο, αλλ γοητευτικ και πρωττυπο φος του, πως τα κλαντα των Χριστουγννων της Θρκης Χριστς γεννιται σα νιο φεγγρι, σα νιο φεγγρι σαν παλληκρι. Χριστς γεννιται χαρ στον κσμο, χαρ στον κσμο στην οικουμνη… τα κλαντα Πρωτοχρονις των Φορνων Ικαρας γιος Βασλης ρχεται ‘πο πσ’ απ’ το Καμρι, βαστει μυτζθρες και τυρι, βαστει κι να κυνρι…
 Πρα μλιστα απ τα καθαρ «λγια» κλαντα (π.χ. «Καλν ημραν ρχοντες…») τα «λακτερα» («Χριστογεννα, πρωτογεννα, πρτη χαρ στον κσμο..»), υπρχουν τα «λακ» κλαντα, που εναι αυτοσχδια ευχετρια τραγοδια προς τους νοικοκρηδες και το σπιτικ, ανλογα με τις ιδιτητες και τις ανγκες τους (π.χ. «Σ’αυτ το σπτι πο’ρθαμε, πτρα να μη ρασει και ο νοικοκρης του σπιτιο χλια χρνια να ζσει…»).
Πολλς φορς μως παρατηρομε τι η αναφορ στον γιο στην εορτ ανακατεεται με ευχς των καλαντιστν στα μλη της οικογνειας και μλιστα στα ανπαντρα παλικρια και κορτσια για ναν καλ ρωτα γμο. Μερικς φορς μλιστα εναι και μεση ερωτικ πρταση, γιατ τα κλαντα ταν κποτε και ευκαιρα καντδας καμουφλαρισμνης ανμεσα στους στχους των εγκωμων του αγου της ημρας. Παρμοια περπτωση αποτελον τα σημεριν κλαντα της πρωτοχρονις που, αν κποιος τα ακοσει προσεκτικ, δε βγζει σαφς νημα απ τα λεγμεν τους, γιατ συνδονται με μια ρομαντικ ιστορα, που μας πει πσω στη βυζαντιν αυτοκρατορα.
Στη βυζαντιν εποχ οι φτωχο και χαμηλν στρωμτων νθρωποι δεν εχαν το δικαωμα να μιλον στους αριστοκρτες παρ μνο σε γιορτς, που μποροσαν να τους απευθνουν ευχς. να φτωχ παλικρι, λοιπν, εκενη την εποχ εχε ερωτευθε σφοδρ μια κρη αυτοκρατορικς οικογνειας, ψηλ, μορφη και γλυκι, που κυκλοφοροσε φορντας να απ τα συνηθισμνα ψηλ καπλα της εποχς. Επειδ δεν εχε λλο τρπο να της εκφρσει τον ρωτ του, σκφτηκε να πει την Πρωτοχρονι να τις πει τις ευχς του για το νο τος, αλλ να τροποποισει το ποιηματκι με ττοιο τρπο, στε να μη γνει αντιληπτς απ τους λλους.
Σε κθε στχο απ τα κλαντα της πρωτοχρονις παρενβαλλε και να στιχκι δικ του, το οποο θα απευθυνταν στην κοπλα, πως διαπιστνουμε, αν εξετσουμε προσεκτικ το περιεχμεν τους [σε αγκλες οι ενδιμεσοι στχοι, που απευθνονται στην καλ του].
Αρχιμηνι κι Αρχιχρονι
[ψιλ μου δεντρολιβανι]
Κι αρχ καλς μας χρνος
[εκκλησι με τ’ γιο θλος]
γιος Βασλης ρχεται
[και δε μας καταδχεται]
απ την Καισαρεα
[συ σ’ αρχντισσα κυρα]
Βαστει πνα και χαρτ
[Ζαχαροκντυο ζυμωτ]
Χαρτ χαρτ και καλαμρι
[δες και με το παλικρι]
πως διαπιστνουμε, την αποκαλε ψηλ σαν δεντρολιβανι, την παρομοιζει με Εκκλησι με το γιο Θλος (θλος εκκλησας), επειδ φοροσε ψηλ καπλο με τολι στην κορυφ, της λει τι δεν τον καταδχεται, γιατ εναι αρχντισσα κυρα, την αποκαλε ζαχαροκντυο ζυμωτ, δηλαδ γλυκι σαν κποιο παραδοσιακ γλκισμα, και την παρακαλε να του ρξει μια ματι (δες και με το παλικρι!). Αυτ το βυζαντιν τραγουδκι μεινε ως τις μρες μας ως παρδοση που διατηρθηκε απ στμα σε στμα, αλλ η ιστορα ξεχστηκε στα βθη των αινων. τσι λοιπνμια ιστορα αγπης γινε τραγοδι και για αινες τα παιδι το τραγουδνε κθε Πρωτοχρονι παρνοντας τον μποναμ τους.
Η τση αυτ της ανμειξης των λγιων βυζαντινν στχων με θρησκευτικ περιεχμενο και των αυτοσχδιων λακν στιχουργημτων απλν ανθρπων επιβεβαινει τη σνδεση των καλντων με τους ιστορικος προγνους τους, τους αγερμος, την ειρεσινη και τις καλνδες. χουμε δηλαδ μια σνθεση των παλιν στιχουργημτων με κοινωνικ περιεχμενο και των εκκλησιαστικν μνων, που χουν θρησκευτικ περιεχμενο. Εξηγε επσης και τη γλσσα, στην οποα εναι γραμμνα τα κλαντα, αφο η κφρασ τους ακολοθησε την εξλιξη της ελληνικς γλσσας απ την καθαρεουσα, που δηλνει την μεση καταγωγ τους απ τους Βυζαντινος χρνους, στην απλ δημοτικ γλσσα των δημοτικν τραγουδιν. Πρκειται επομνως για τραγοδια φτιαγμνα απ λγιους ποιητς, αλλ και απ τον διο το λα μας, τραγοδια φτιαγμνα απ απλος ανθρπους, που πολλς φορς οι στχοι τους συναγωνζονται και τους πιο φροντισμνους στχους ποιημτων και φανερνουν την ποιητικ ψυχ του λαο μας.
http://www.fourtounis.gr/Ο λγος που το θιμο αυτ επιβινει μχρι σμερα εναι γιατ πρτα – πρτα θεωρεται μια πρξη τελετουργικ, η οποα σμφωνα με τη λακ αντληψη χει ως αποτλεσμα την ευημερα. Για τα παιδι μως που τα τραγουδον κριος σκοπς των τραγουδιν αυτν εναι το φιλοδρημα ετε σε χρματα ετε σε προντα. Η ανταμοιβ για τις ευχς, το «φλεμα», στο παρελθν ταν σε εδος: γλυκ, ξηρο καρπο, αυγ, στρι, λδι, κουλορες ειδικ φτιαγμνες για την περσταση. Αργτερα καθιερθηκε να δνονται χρματα. Για να συγκινσουν το νοικοκρη και να δσει μεγλα φιλοδωρματα, οι καλαντρηδες λνε και πρα πολλ παινματα, χαρακτηρισμος (αφντη, πρωταφντη, ρχοντα) τσο για τον διο σο και για τα λλα μλη της οικογνεις του και με στχους εκπληκτικς ομορφις και γεμτους απ ωραες εικνες. Πολλς φορς, ταν δεν υπρχε φιλοδρημα ταν ευτελς, τα παιδι συνχιζαν να λνε με πολ δυνατ φων ξω απ το σπτι δστιχα σκωπτικ, ειρωνικ και περιπαιχτικ,  που χουν τη ρζα τους στο θιμο της αρχαας “ειρεσινης,” πως:
Αφντη μου στην κπα σου χλιες χιλιδες ψερες.
λλες γεννον λλες κλωσσον κι’ λλες αυγ μαζνουν…
Εσ Κυρ η ομορφι, γργορα να σ’ αφσει…
Την κρη σου την μορφη βλτηνε στο ζεμπλι
και κρτησ την αψηλ να μη τη φαν’ οι ψλλοι…
Κριος σκοπς των καλαντιστν ωστσο ταν και εναι πντοτε η παρα, η συνερεση με την παρα. Γι’ αυτ οι καλαντιστς δεν εισπρττουν ξεχωριστ τα φιλοδωρματ τους, αλλ χουν ταμεο κοιν και στο τλος ακολουθε η μοιρασι. Αυτ η μοιρασι, τα κοιν γλντια, η κοιν διασκδαση της παρας εναι η μεγαλτερη χαρ των καλαντιστν. Εξσου σημαντικ εναι και η επικοινωνα, χι μονχα με την παρα, αλλ και με τα λλα μλη της κοιντητας, με τα οποα εναι γνριμοι και δεμνοι οι καλαντιστς. Γι’ αυτ και παλαιτερα λεγαν στο κθε σπιτικ και λλα λγια, λλα για τον παπ, λλα για τον μορφωμνο, λλα για το σπτι που χει ανπαντρο κορτσι ξενιτεμνο μικρ παιδ, κτι  που προποθτει το δσιμο των μελν της κοιντητας μεταξ τους. Τα κλαντα χνουν το νημ τους, ταν χνεται αυτ η προσωπικ σχση του καλαντιστ με το νοικοκρη.
θιμο σχετικ με τα κλαντα σε πολλς περιοχς της Ελλδας εναι και οι μεταμφισεις. Σκοπς τους εναι ο εξευμενισμς κποιων υπερφυσικν δυνμεων, που πστευαν κυρως οι παλιο τι καθριζαν τις μορες των ανθρπων. Οι μεταμφιεσμνοι, που συνθως παρνουν τη μορφ γριων ζων αγροκων πολεμιστν λλων προσπων, πως γαμπρς, νφη, αρπης, γιατρς, καπετνιος, «αλς», «καλικντζαρος» κ.α. περιφρονται αν ομδες συνοδεοντας τους νεαρος καλαντιστς και τραγουδντας μαζ τους. Οι πιο γνωστς ομδες μεταμφιεσμνων με δρματα ζων εναι τα «ρογκτσια» «ρογκατσρια» (ρογκτσια=προβις) της Μακεδονας και Θεσσαλας, οι «Μπαμπαλιρηδες» της Θρκης (μπμπαλο=κουρλι), οι «Μωμγεροι» του Πντου κ.α. Οι νθρωποι απ την αρχαιτητα, για να εξευμενσουν αυτς τις ψυχς, ετομαζαν ως προσφορ «μελιτεσσες», μικρς μελπιτες, που πιθαντατα εναι οι πργονοι των «μελομακρονων».
Χαρακτηριστικ στοιχεο μεταμφεσης εναι και το ραβδ που χρησιμοποιον σε πολλς περιοχς της Ελλδας οι καλαντιστς, απρροια κι αυτ της «ειρεσινης» και των ρβδων των ποιμνων της Ββλου. Πραν μως απ’ το συμβολισμ τους τα ραβδι αυτ χρησμευαν στα παιδι και ως αμυντικ πλο για τα σκυλι, που θα βρισκαν στο δρμο τους…
 
Βιβλιογραφα

  • Βαρβονη Γ. Μ., «Μελετματα Ελληνικς Λαογραφας» , εκδ. Σπανδης, 2007.
  • Βρετκου Φλιππου, «Οι δδεκα μνες του τους και αι κυριτεραι εορτα των», Αθνα, 1980.
  • Θεοδοσου Σ. – Δανζη Μ., «Ο κκλος του χρνου, αστρονομα και μυστηριακς Λατρεες», εκδ. Δαυλος.
  • Ιστορα του Ελληνικο θνους, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ.
  • Liddell/Scott, Μγα Λεξικν της Αρχαας Ελληνικς Γλσσας,
  • Λουκτου Δ., «Χριστουγεννιτικα και των εορτν»
  • Μγα Α. Γ., «Ελληνικς Γιορτς και θιμα της Λακς Λατρεας», Βιβλιοπωλεον της Εστας, 2004.
  • Μερακλ Μ., «Ελληνικ Λαογραφα», εκδ. Οδυσσας, 2004.
  • Παπαθανση – Μουσιοπολου Καλ., «Λαογραφικ Θρκης Α», 1979.
  • Περιοδικ «Τερπν», Τα Κλαντα στην Αρχαα Ελλδα,  μελτη , φ. 42 – 44 (2001 – 02).
  • Πολτη Ν., «Παραδσεις Α&Β», Αθνα 1994.