του Ξενοφντα Μπρουντζκη απ το ΠΟΝΤΙΚΙ

8 2013

http://www.topontiki.gr/photos/570x/pod_0509_033_cmyk1378461464.jpgTο 1601, στη συνοικα Φανρι εγκαθσταται το Οικουμενικ Πατριαρχεο, θση στην οποα βρσκεται ως τις μρες μας. Στην περιοχ αυτ, ζοσε και δραστηριοποιονταν μια ορθδοξη αριστοκρατα, της οποας τα χαρακτηριστικ ταν σχετικ ασαφ για να μπορσει κποιος να τα προσδιορσει με ακρβεια. Το θρσκευμα ταν το βασικ κοιν χαρακτηριστικ αυτς της αριστοκρατας, που η νταξη στις τξεις της βασιζταν κυρως σε πολιτικ κριτρια της εποχς, εν δεν λαμβνονταν υπ’ ψιν σε καμα περπτωση τα εθνικ χαρακτηριστικ. Η αριστοκρατα αυτ μεινε γνωστ στην ιστορα ως «Φαναριτες» – που προφανς πραν το νομ τους απ τη γνωστ συνοικα της Κωνσταντινοπολης.

πως επαμε, οι Φαναριτες ταν λοι ορθδοξοι στο θρσκευμα και κατγονταν απ διφορους τπους: Αλβανα, Βουλγαρα, Μολδαβα, Πντο, Χο κ.α. Ο Δσκαλος του Γνους Κωνσταντνος Κομας πολ αργτερα – τον 19ο αινα – αναφρει τι οι Φαναριτες αρσκονταν να αυτοπροσδιορζονται ως «το περβλεπτον γνος των Ρωμαων». Μλιστα, ο Κομας αναφρει τι γνονταν ξαλλοι ταν κποιος τους αποκαλοσε λληνες Ρωμιος: «Βλασφημαν κουαν αν τους ονμαζε τις Γρεκος λληνας».

Ωστσο, το τι ταν ορθδοξοι και το τι διατηροσαν στεντατες σχσεις με το Οικουμενικ Πατριαρχεο καθιστοσε υποχρεωτικ την ελληνικ εκπαδευση, η οποα τελικ γινε το σμα κατατεθν τους. Η ελληνικ τους παιδεα και καλλιργεια αποτελοσε το απαρατητο διαβατριο προκειμνου να χουν πρσβαση και να σταδιοδρομσουν σε μια απ τις ζηλευτς αντερες θσεις που προσφερε η οθωμανικ γραφειοκρατα. Μλιστα, για να χει κανες πρσβαση σε αυτς τις θσεις, απαρατητη προπθεση ταν επσης το να χει σοβαρ πρσβαση στους ανλογους μηχανισμος του ελληνφωνου Πατριαρχεου. Για να ονομαστε κποιος Φαναριτης χρειαζταν ββαια να κατοικε και στο Φανρι, πως και να χει οικονομικος και συγγενικος δεσμος με τους δηλωμνους κατοκους του. Εδ θα πρπει να τονσουμε τι οι Φαναριτες δεν λμβαναν μνο υψηλς θσεις στην οθωμανικ διοκηση, αλλ πολλς απ τις οικογνειες διατηροσαν θσεις ηγεμνων στις παραδουνβιες περιοχς. Οι γνωσττερες απ αυτς ταν οι οικογνειες Δοκα, Κατακουζηνο και Στορτζα.

Η φαναριτικη  αριστοκρατα  κινονταν  ανμεσα στις καλς σχσεις της με το Πατριαρχεο και στην κατλληλη δικτωση με την οθωμανικ διοκηση. τσι, ο πλον περιζτητος ττλος του πατριαρχικο οφικιαλου δεν ταν λλος απ αυτν του Μεγλου Λογοθτη, αυτο δηλαδ του προσπου που μεσολαβοσε μεταξ του Πατριαρχεου και της οθωμανικς διοκησης.

Ωστσο, οι Φαναριτες δεν ταν μνο αντεροι υπλληλοι της Αυτοκρατορας. Στις τξεις τους υπρχαν κι λλες επαγγελματικς κατηγορες: μποροι υφασμτων, γουναρδες, γιατρο οι οποοι κατφερναν να συνψουν γμους με κρες απ ισχυρς μουσουλμανικς οικογνειες. Γενικτερα, οι Φαναριτες βρσκονταν στα κντρα της εξουσας και του χρματος. Πολλο γμοι Φαναριωτν με Οθωμανς πριγκπισσες φεραν αυτς τις οικογνειες πιο κοντ στην αυτοκρατορικ αυλ, χαρζοντς τους τσι και την ανλογη επιρρο.

Η φαναριτικη αριστοκρατα παρακολοθησε εκ του σνεγγυς τη μετβαση της εξουσας απ τον οκο των Σουλτνων στους πολιτικος οκους των Βεζρηδων και των Πασδων, πργμα που πραγματοποιεται με την νοδο της οικογνειας Κιοπρουλ στην εξουσα, στα μσα του 17ου αινα. Στην επανδρυση της κρατικς γραφειοκρατας και με τη να κατσταση που διαμορφθηκε στο εσωτερικ της διοκησης της αυτοκρατορας, οι Φαναριτες κλθηκαν να παξουν και πλι σημαντικ ρλο στην επνδρωση των βασικν διοικητικν θσεων.

Οι Φαναριτες, λγω της εκπαδευσς τους αλλ και του ταλντου στην πολυγλωσσα για το οποο χαρακτηρζονταν, καταλμβαναν εκτς απ τη θση του μεγλου διερμηνα της Πλης και λλες θσεις - κλειδι της Αυτοκρατορας, πως αυτ του διερμηνα του στρατο και του διερμηνα του στλου. Εναι προφανς τι οι θσεις αυτς βρσκονταν στην κορυφ μιας σειρς λλων θσεων, τις σημαντικτερες απ τις οποες καταλμβαναν μλη των φαναριτικων οικογενειν που λεγχαν τα πστα. Πντως, κατ γενικ ομολογα η σημαντικτερη των θσεων που μποροσε να λβει νας Φαναριτης – μια θση με το μεγαλτερο δυνατ κρος κι εξουσα – ταν αυτ του ηγεμνα των παραδουνβιων περιοχν.

 

Οι Φαναριτες στις παραδουνβιες περιοχς

δη απ την εποχ που ακολοθησε την πτση της Κωνσταντινοπολης οι παραδουνβιες περιοχς της Οθωμανικς Αυτοκρατορας κρτησαν ντονη και συνεχ επαφ με το Οικουμενικ Πατριαρχεο. Εδ ας επισημανουμε τι απ αυτς τις περιοχς το Πατριαρχεο εισπραττε το μεγαλτερο μρος του εισοδματς του, πργμα που εχε ως συνπεια αρκετς φορς οι ηγεμνες αυτν των περιοχν να χουν βαρνοντα λγο στην εκλογ του εκστοτε Πατριρχη.

Ωστσο, οι παραδουνβιες περιοχς ταν αυτς οι οποες εφοδαζαν σημαντικ την Κωνσταντινοπολη με σιτηρ και κρας. Οι σημαντικς αυτς εμπορικς συναλλαγς απφεραν μεγλα οικονομικ οφλη στους ορθδοξους μπορους. πως συνγεται απ τους μελετητς, οι ελληνφωνοι ορθδοξοι μποροι λεγχαν αυτ το σημαντικ εμπορικ κομμτι απ τις αρχς του 16ου αινα. Επσης, μια λλη σημαντικ μερδα των ελληνφωνων ορθδοξων, που δεν ταν μποροι, απασχολονταν σε αυτς τις περιοχς απ τις αρχοντικς οικογνειες σαν γραμματικο και δσκαλοι.

τσι, οι Φαναριτες βρκαν εφορο δαφος διεσδυσης σε αυτς τις περιοχς. Υπ το καθεστς που δημιουργθηκε μετ το 1713 – που μποροσε κανες να εξαγορσει τα αξιματα –, οι Φαναριτες που ταν μσα στα πργματα κατφεραν να αξιοποισουν στο μγιστο βαθμ αυτ τη να κατσταση. τσι, ο εκ Χου καταγμενος Αλξανδρος Μαυροκορδτος, ο επονομαζμενος και «ο εξ απορρτων», ταν ο πρτος Φαναριτης που κατφερε να εξασφαλσει την ηγεμονα της Βλαχας για λογαριασμ του γιου του Νικολου το 1709. Η «ξοδος» των Φαναριωτν απ το Φανρι στις παραδουνβιες περιοχς τος φερε σε επαφ με τη διεθν διπλωματα, μια και αυτς οι περιοχς ττε αποτελοσαν πεδο αντιπαρθεσης μεταξ της Πλης, του οκου των Αψβοργων και των Ρομανφ.

Μλιστα, με την περφημη συνθκη του Κιουτσοκ Καναρτζ το 1774, οι περιοχς αυτς τθηκαν ως ορθδοξες υπ την προστασα των Ρσων. Αυτ δωσε τη δυναττητα και την αφορμ στους Φαναριτες να προσβλπουν στη σταδιακ τους αυτονμηση και απομκρυνση απ την οθωμανικ εξουσα. τσι κι αλλις η να πολιτικ κατσταση στην Ευρπη ευνοοσε αυτς τις κρυφς φιλοδοξες των φαναριτικων οικογενειν. Δεν εναι τυχαο τι πολλς απ αυτς τις οικογνειες δεν δστασαν να βρεθον στη μερι των Ρσων, οι οποοι ταν οι βασικο αντπαλοι των Οθωμανν στις παραδουνβιες περιοχς. Αυτ η αμφιλεγμενη στση απ πλευρς ορισμνων φαναριτικων οικογενειν οδγησε την Υψηλ Πλη στο να περιορσει το δικαωμα διεκδκησης των ηγεμονιν αυτν μνο σε τσσερις οικογνειες, που κρθηκαν αξιπιστες στις σχσεις τους με την Πλη.

Οι Φαναριτες, ωστσο, κατ γενικ ομολογα κατφεραν μσα σε σχετικ μικρ διστημα να επωφεληθον απ τις αλλαγς που υιοθτησε το σστημα διοκησης της Οθωμανικς Αυτοκρατορας και τις γενικτερες γεωπολιτικς αλλαγς. Το δχως λλο, κατφεραν να παραμερσουν τις μχρι ττε υφιστμενες αρχοντικς ρωμαικες οικογνειες και να αναδειχτον ως μια χριστιανικ αριστοκρατα ενσωματωμνη κανονικ στην οθωμανικ κοινωνα, στην οποα μλιστα παιζαν και πρωταγωνιστικ ρλο. Η επκταση και εδραωση αυτς της χριστιανικς αριστοκρατας βασστηκε κυρως στον λεγχο που σκησε στο Πατριαρχεο.

 

Αλξανδρος Μαυροκορδτος, «ο εξ απορρτων»

Μια απ τις πρτες και εξχουσες μορφς των Φαναριωτν υπρξε ο Αλξανδρος Μαυροκορδτος, ο οποος γεννθηκε στην Κωνσταντινοπολη, αλλ καταγταν απ τη Χο. Ο Αλξανδρος φοτησε στο Ελληνικ Κολγιο του Αγου Αθανασου στη Ρμη, που και συνχισε τις σπουδς του στη Φιλολογα και τη Θεολογα. Αργτερα βρθηκε να σπουδζει Ιατρικ στο πανεπιστμιο της Πντοβα.

Με την επιστροφ του στην Κωνσταντινοπολη, ο Μαυροκορδτος θα διδξει στη σχολ του Μανολκη του Καστοριανο, πως επσης στην Πατριαρχικ Ακαδημα. Κατπιν θα εργαστε ως γραμματας του μεγλου ρωμιο διερμηνα Παναγιτη Νικοσιου, τη θση του οποου θα καταλβει μετ τον θνατ του, το 1673. Η θση αυτ, εκτς απ εξουσα και χρμα, ενεχε και κινδνους.

Το 1683, ο Μαυροκορδτος πεσε σε δυσμνεια λγω της επικρτησης της αντπαλης παρταξης απ’ αυτν που τον υποστριζε. Ττε δημετηκε η περιουσα του και φυλακστηκε μαζ με μλη της οικογενεας του. Λγα χρνια αργτερα, κατφερε να πετχει την αποκατστασ του και να του επιστραφε η περιουσα του. Λγεται τι ο Μαυροκορδτος συμμετεχε ως υπκοος του Σουλτνου, χοντας σημαντικ ρλο, στις διαπραγματεσεις για τη συνθκη του Κρλοβιτς, καθς θεωρονταν καλς γνστης της ευρωπακς διπλωματας.

Τλος, ο Αλξανδρος Μαυροκορδτος θεωρεται ο πρτος στον οποο ανκει δικαιωματικ ο χαρακτηρισμς του Φαναριτη, νας ρος που θα καθιερωθε στη συνχεια υποδηλνοντας την αριστοκρατα των Ρωμιν.