13 2011

Βασλης Φουρτονης: δσκαλος, αναπληρωματικς Αιρετς ΑΠΥΣΠΕ Αττικς, Αντιπρεδρος Συλλγου Εκπ/κν «Ο ΠΕΡΙΚΛΗΣ»

 

Πρσι ττοια εποχ αναφερμαστε (Πατστε ΕΔΩ) στην πατριαρχικ λειτουργα που γινε μετ 87 χρνια με την δεια της τορκικης κυβρνησης, στο ιερ χρο της Μονς της Παναγας Σουμελ. Φτος σκεφτκαμε να ασχοληθομε με την ιστορα της συγκεκριμνης Μονς, που αποτελε το ιστορικ και θρησκευτικ επκεντρο ολκληρου του Ποντιακο Ελληνισμο.

 

Η τραπεζοντα

Η Μον Παναγας Σουμελ Μον Σουμελ, εναι να πασγνωστο χριστιανικ ορθδοξο μοναστρι κοντ στην Τραπεζοντα, σμβολο επ 16 αινες του Ποντιακο Ελληνισμο.

Η Τραπεζοντα (τουρκικ ΤRΑPZON) βρσκεται στο βορειοανατολικ τμμα της Τουρκας και θεωρεται σημαντικ λιμνι στη Μαρη Θλασσα. Αριθμε σμερα περ τους 250.000 κατοκους. Αναδεχθηκε σε σημαντικ οικονομικ και εμπορικ κντρο λγω κυρως της γεωγραφικς της θσης, με σημαντικ αρχιτεκτονικ και λαμπρ πολιτισμ. Η ρευνα μαρτυρ μια πλη περιτειχισμνη και ισχυρ, τοιμη να απαντσει σε κθε εδους εξωτερικ απειλ. Ο πολεοδομικς ιστς της, η εσωτερικ οργνωση της κοινωνας, τα μνημεα της που εναι ργα υψηλς αισθητικς και προντα γνιμης συνομιλας διαφορετικν καλλιτεχνικν παραδσεων, δικαιολογον τον ττλο «η καλλστη των πλεων» που της δθηκε δη απ τον 11ο αινα απ τον Πατριρχη Ιωννη Η Ξιφιλνο. Η ιστορικ Μον της Παναγας Σουμελ βρσκεται σε απσταση 36 χιλιομτρων απ’ αυτν.

 

Για να φτσουμε εκε

Περιγραφ: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/SumelaFresco.jpeg/300px-SumelaFresco.jpegΓρφει η συγγραφας Μαριννα Κορομηλ, που ταξδεψε στον Πντο:

«Ακολουθντας τον κεντρικ δρμο μσα απ το φαργγι του ποταμο Πυξτη, αφσαμε 31 χιλιμετρα πσω μας την παραθαλσσια Τραπεζοντα, περσαμε απ το βυζαντιν κεφαλοχρι Δικασιμο κι ακολουθομε τρα τον ανατολικ παρδρομο που οδηγε στη Μον Σουμελ.

Ανηφορζουμε διασχζοντας τις εκτσεις που ανκαν στο μοναστικ κρτος της Σουμελ, το «αυτοδσποτον και αυτεξοσιον» καθς το χαρακτηρζουν οι Μεγαλοκομνηνο στα πντε χρυσβουλλα που εξδωσαν υπρ της Μονς και το επιβεβαινουν τα σιγλλια, με τα οποα ανανωναν οι Πατριρχες Κωνσταντινουπλεως τα προνμι της σε λη τη διρκεια της οθωμανικς κυριαρχας. Τα πντε-ξι υποστατικ, που βρσκονται πνω στο δρμο, ταν λα εξαρτματ της. Αποθκες, μετχια, εργαστρια, υδρμυλοι. Το «χωρον» Δουβερ, το Κουσπδιον, ο γιος Ιωννης, λα ανκαν στο πελριο κτμα. Στα τλη ακμα του περασμνου αινα, η Μον λεγχε 15 οικισμος στην περιοχ και λα τα χωρι της Σντας με τους 7.000 κατοκους τους...

να χρυσβουλλο γγραφο που εξδωσε ο Ιωννης Β (1280-1297) εναι η αρχαιτερη γραπτ μαρτυρα για τη Μον. Εκε περιγρφονται, με κθε λεπτομρεια, τα κτματα και τα χωρι που της παραχωρε κι αναφρονται ονομαστικ οι σαρντα αρχηγο των οικογενειν που θα δουλεουν ως προικοι στα κτματ της και θα φρουρον τα περσματα... Το προνομιακ καθεστς, τη μεγλη περιουσα, την απαλλαγ απ τους φρους και την υπαγωγ της Μονς στη «βασιλικ αυθεντα» διατρησαν με σεβασμ και οι Οθωμανο κατακτητς μετ το 1461. Πρα απ τα πολιτικ κνητρα αυτς της γνοιας που εχε αποκτσει, η Παναγα η Σουμελιτισσα γγιζε κθε θεοφοβομενο...».

 

Η Παρδοση και η ονομασα της μονς

Η θαυμαστ ιστορα της Μονς της Παναγας Σουμελ, στην περιοχ της Τραπεζοντας, στον Πντο, εναι συνδεδεμνη με ακατλυτους θρλους και βαθι πστη. Δεκαξι αινες το πασγνωστο χριστιανικ ορθδοξο Μοναστρι της Παναγας Σουμελ, 36 χιλιμετρα απ την Τραπεζοντα, εναι το σμβολο του Ποντιακο Ελληνισμο. Πς δημιουργθηκε ο θρλος της Σουμελ; Πς ιδρθηκε, πς αναπτχθηκε και πς φτασε να αποτελε σμβολο των ορθοδξων χριστιανν που κατγονταν ζουν στον Πντο;

H δημιουργα του ναο της Παναγας της Σουμελ χνεται στα βθη του χρνου και του μθου. Σμφωνα με μια διαδεδομνη παρδοση, το 386, οι μοναχο Βαρνβας και Σωφρνιος, που κατγονταν απ την Αθνα, ψαχναν κποιο τπο για να ιδρσουν τη μοναχικ τους σκτη. Ξεκνησαν απ την Αθνα, πρασαν απ τα Μετωρα, φτασαν στη Χαλκιδικ και, απ τη Χερσνησο του θω, νας γνωστος τος πρε με το καρβι του ως τη Μαρνεια. φτασαν πεζοπορντας στην Κωνσταντινοπολη και, στη συνχεια, στερα απ περιπετειδη, πολυμερη πεζοπορα, φτασαν στην Τραπεζοντα.

Εκε εδαν σε ραμα την Παναγα, που τους επε τι προπορεεται «στο ρος Μελ» και τους ζτησε να την ακολουθσουν. Πιστο, συνχισαν την πεζοπορα.

να δειλιν, οι δο πεζοπροι φτασαν στο χωρι Κουσπιδ, που τους φιλοξνησε στο σπτι του κποιος χωρικς. Η οικοδσποινα τους σερβρισε δεπνο με ψρια και ψωμ. ταν οι μοναχο κουσαν τι τα ψρια ταν απ τον ποταμ Πυξτη που κατεβανει απ το ρος Μελ, δεν κρυψαν τη χαρ τους. Το ρος Μελ ταν ο προορισμς που τους εχε φανερωθε στο ραμα. Τρα πια εχαν βσιμες ελπδες τι πλησαζε το τλος της διαδρομς, που επανασχεδιστηκε οδηγ πια τον Πυξτη ποταμ.

Χωρς καθυστρηση συνχισαν την πορεα τους προς την κορυφ αδιαφορντας για την κοπιαστικ πορεα χρειαζταν. Την επμενη μρα, οι κατκοποι μοναχο ξπνησαν σε υψμετρο 1.063 απ το κεληδημα των πουλιν και κθαμβοι αντκρισαν μια ψηλ κορυφ και γρω της να πετον χελιδνια, που φλιαζαν στο χελος μιας σπηλις. Σε εκενη τη σπηλι, ο Βαρνβας και ο Σωφρνιος βρκαν την εικνα της Παναγας της Αθηνιτισσας που εθεωρετο τι την εχε φιλοτεχνσει ο Ευαγγελιστς Λουκς. Σμφωνα πντα με την δια παρδοση, η εικνα εχε μεταφερθε απ αγγλους.

Περιγραφ: http://4.bp.blogspot.com/_BU_FZaRah_M/SwXGMWzb7YI/AAAAAAAAAN4/i9rIqUqUFxA/s1600/DSC00648.JPGΟι μοναχο Βαρνβας και Σωφρνιος κτισαν με τη συμπαρσταση της γειτονικς Μονς Βαζελνα κελ και στη συνχεια σκαλιστ μσα στο βουν την εκκλησα της Παναγας Σουμελ (Εις του Μελ - στου Μελ - Σουμελ).

Το σοβαρ πρβλημα της δρευσης του μοναστηριο λθηκε, επσης σμφωνα με την παρδοση, κατ θαυματουργ τρπο. H ανθρπινη λογικ αδυνατε να απαντσει στο θαμα που βλπουν και οι σημερινο ακμη προσκυνητς, να αναβλζει αγιασματικ νερ μσα απ να γρανιτδη βρχο. Οι θεραπευτικς του ιδιτητες καναν πασγνωστο το μοναστρι χι μνο στους χριστιανος, αλλ και στους μουσουλμνους που ακμη συνεχζουν να το επισκπτονται και να ζητον τη χρη της Παναγας.

 

Τα προβλματα και οι ευεργτες της μονς

H μον κατ καιρος υπφερε απ τις επιδρομς των αλλπιστων και των κλεφτν, εξ αιτας της φμης και του πλοτου που απκτησε. Μερικ περιστατικ συνδονται και με θαυματουργικς επεμβσεις της Παναγας για τη σωτηρα του μοναστηριο. Σε κποια απ αυτς τις επιδρομς λεηλατθηκε απ ληστς και, σμφωνα πντα με την παρδοση, καταστρφηκε, για να ανασυσταθε απ τον Τραπεζοντιο σιο Χριστφορο το 644. Τη μον προκισαν με μεγλη περιουσα και πολλ προνμια, κτματα, αναθματα και κειμλια οι αυτοκρτορες του Βυζαντου και αργτερα κυρως οι αυτοκρτορες της Τραπεζοντας Ιωννης Β Κομνηνς (1285-1293), Αλξιος Β Κομνηνς (1293-1330), Βασλειος Α Κομνηνς (1332-1340).

Μεγλοι ευεργτες της μονς σαν ο Μανουλ Γ Κομνηνς (1390-1417), και ο Αλξιος Γ (1349-1390). O πρτος προσφερε στη μον ανεκτμητης αξας Σταυρ με τμιο ξλο, ο οποος σμερα μετ απ πολλς περιπτειες, βρσκεται μαζ με τα λλα κειμλια της μονς στο νο της θρνο, στην Καστανι της Βροιας. O Αλξιος Γ (1349-1390), τον οποο σωσε η Μεγαλχαρη απ μεγλη τρικυμα και τον βοθησε να νικσει τους εχθρος της, σε νδειξη ευγνωμοσνης την οχρωσε καλ, χτισε πργους, να κελι και ανακανισε τα παλαι της κτσματα. Της χρισε 48 χωρι και εγκατστησε 40 μνιμους φρουρος για την ασφλει της. Γενικ προσφερε τσα πολλ στε να ανακηρυχθε απ τους μοναχος ως «νος Κττωρ». Μχρι το 1650 σωζταν ξω απ την πλη του ναο η ακλουθη ιαμβικ επιγραφ «Κομνηνς Αλξιος εν Xριστ σθνων / πιστς Βασιλες, Στερρς, νδοξος, Μγας / Αεισβαστος, Eυσεβς, Αυτοκρτωρ / Πσης Ανατολς τε και Iβηρας / Κττωρ πφυκε της Μονς τατης νος (1360 μ.X.) INΔ IΓ».

Πολλ απ τα προνμια που χοργησαν οι Κομνηνο στη μον επικυρθηκαν και επεκτθηκαν επ Τουρκοκρατας με σουλτανικ φιρμνια και πατριαρχικ σιγλλια. Oι σουλτνοι Βαγιαζτ Β, Σελμ Α, Μουρτ Γ, Σελμ Β, Iμπραμ Α, Μωμεθ Δ, Σουλεμν Β, Μουσταφ Β, Αχμτ Γ, αναγρφονται στους κδικες της μονς ως ευεργτες.

H ενοια την οποα σε πολ μεγλο βαθμ δειξαν οι αυτοκρτορες προς τη μον δεν εναι απρροια μνον θρησκευτικτητας, αλλ και προσωπικς αντληψης της θεας επμβασης. Χαρακτηριστικ εναι, πως προαναφραμε, η θαυματουργικ δισωση του Αλεξου Γ, απ φοβερ ναυγιο. Αλλ και οι σουλτνοι οι οποοι ευεργτησαν τη μον εχαν προσωπικς εμπειρες των θαυμτων που επιτελοσε η Παναγα Σουμελ. Αναφρεται η περπτωση του σουλτνου Σελμ Α που θεραπετηκε απ σοβαρ ασθνεια με τη βοθεια του αγισματος της μονς.

 

Οι θησαυρο της Μονς

Στη βιβλιοθκη του Μοναστηρου φυλγονταν πολτιμα γγραφα και πολλ αρχαα χειργραφα μχρι τον ξεριζωμ πως το πρτο ελληνικ χειργραφο του Διγεν Ακρτα. Χαρακτηριστικ εναι τι απ 52 ελληνικ χειργραφα που υπρχουν στο μουσεο της γκυρας τα 34 προρχονταν απ την Μον της Παναγας Σουμελ.

Μσα στη βιβλιοθκη της μονς βρκε το 1868 ο ερευνητς Σββας Iωαννδης το πρτο ελληνικ χειργραφο του Διγεν Ακρτα.

Στην Μον εκτς απ την εικνα της Μεγαλχαρης λλα κειμλια ταν ο Σταυρς του Αυτοκρτορα Μανουλ Γ Κομνηνο και το χειργραφο Ευαγγλιο του Οσου Χριστφορου. Ευτυχς και τα τρα αυτ ιερ κειμλια οι μοναχο της Μονς τα κρυψαν πριν τηνκαταστροφ και την λεηλασα του Μοναστηρου απ τους Τορκους το1922. Αργτερα τα ιερ αυτ κειμλια μεταφρθηκαν στην Ελλδα, και σμερα βρσκονται στην ανιστορημνη Μον της Παναγας Σουμελ. στο ρος Βρμιο της Βεροας.

 

Οι θρλοι

1. Οι ληστς και τα Καμνα

Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΟΥΜΕΛΑ συχν αντιμετπιζε επιδρομς απ αλλπιστους ληστς. Σε μα ττοια επιδρομ παθε μεγλη ζημι. Οι ληστς σκτωσαν μοναχος, λεηλτησαν τα αφιερματα και ρπαξαν την Εικνα για να μοιραστον τα βαρτιμα πετρδια και τον πλοτο των αφιερωμτων. Επειδ δεν συμφωνοσαν στη μοιρασι, αποφσισαν να τη χωρσουν σε τρα κομμτια.

«Εμνα να μη με λογαριστε» επε νας απ τους τρεις και αποτραβχτηκε. ταν νας απ τους δο σκωσε το τσεκορι για να μοιρσει την Εικνα στα δο μια βροντ ακοστηκε και μια αστραπ- κεραυνς ναψε το δσος. Οι δο ληστς εγκατλειψαν την Εικνα και φυγαν τρομαγμνοι αλλ δεν πρλαβαν να σωθον. Κηκαν ζωντανο. Ο τρτος, μετανιωμνος, πεσε στα γνατα και προσκνησε την Εικνα που βρθηκε σε κολωμα βρχου κοντ στο αγασμα. Το μρος εκενο που πρε φωτι ονομστηκε «Καμνα» και ο ληστς που μετνιωσε γινε μοναχς και βοθησε μαζ με λλους καλογρους να ξαναχτιστε το μοναστρι.

2. Ο σουλτνος και ο ηγομενος

ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ τον ιστορικ Κωνσταντνο Παπαρρηγπουλο, ο Σουλτνος Σελμ Α (1467-1520) περνοσε απ την Τραπεζοντα με προορισμ τη Βαγδτη, επικεφαλς μεγλης στρατις, με στχο μια γενικευμνη πολεμικ σρραξη με την Περσα. Σταμτησε στη Μον για να ξεκουραστε και, για να βρδυ, δχθηκε τις φιλφρονες περιποισεις των μοναχν. Ο Σελμ εντυπωσιστηκε απ την τξη που επικρατοσε στη Μον και ρτησε τον ηγομενο πς καταφρνουν και τα προλαβανουν λα, στε τα πντα να εναι στην εντλεια. «Διτι Περιγραφ: http://3.bp.blogspot.com/_SiTUJQob5Fk/TFFwfQyB2vI/AAAAAAAAEYA/Ktn4u-2G1RU/s1600/761739-178248850.jpgδεν αναβλλομε για το πρω της αριον την εργασαν της εσπρας της σμερον», του απντησε εκενος.

Την επμενη ημρα, ο Σουλτνος διταξε να χαρξουν αυτ το απφθεγμα, που τσο τον εντυπωσασε, στο αργυρνιο «ιμπρκι» του νιπτρα του, για να το χρησιμοποιε ως οδηγ στην καθημεριντητ του. ταν αργτερα φτασε με τον στρατ του στα περχωρα της Βαγδτης, μπροστ στο ισχυρ φροριο που πρεπε να καταλβει, τον επισκφθηκε πρεσβεα των πολιορκομενων. Οι Πρσες του επαν τι η πλη αποφσισε να παραδοθε την επαριο και τον παρακλεσαν να ανακψει την πορεα του εκενη τη μρα.

«Αριο», του επαν, «θα μπορες να μπεις νικητς, αφο η πλη θα σου παραδοθε, και να απολασεις τον θραμβ σου». μως ο Σελμ οδηγονταν πια απ το ρητ του γροντα της Μονς της Παναγας Σουμελ.

Και δεν ανκοψε την πορεα του. Η πλη κατελφθη την δια εκενη μρα. Για να πληροφορηθε τι, αν περμενε πως του ζτησε η πρεσβεα των πολιορκομενων, θα φταναν σημαντικς δυνμεις που αναμνονταν με αποτλεσμα η κατληψη της Βαγδτης να γνει αμφβολη και, πντως, σγουρα πολνεκρη.

 

Η εικνα διασθηκε μσα σε μια κρπτη

Περιγραφ: http://4.bp.blogspot.com/_SUT_6T-IiCg/TCm_nxwRezI/AAAAAAAAAeE/30QgnTy7wLM/s1600/%CE%9C%CE%BF%CE%BD%CE%AE+%CF%84%CE%B7%CF%82+%CE%A0%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B3%CE%AF%CE%B1%CF%82+%CE%A3%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%B5%CE%BB%CE%AC.jpg1922 Μικρασιατικ Καταστροφ, διωγμς και προσφυγι. Η μον δεν μνει ξω απ το πρβλημα και το Φεβρουριος του 1923 και οι τελευταοι μοναχο εγκαταλεπουν μσα στη νχτα το μοναστρι και φεγουν για να σωθον στην Τραπεζοντα. Ο ιερς χρος γνεται κρησφγετο λαθρεμπρων. Η πυρκαγι του 1930 αποτελεινει το ιερσυλο ργο των αρχαιοκαπλων και των τυμβωρχων.

Το μνο που πρλαβαν ταν να φτιξουν κρυψνα μσα στο παρεκκλσι της Αγας Βαρβρας για να τοποθετσουν, με σο το δυνατν μεγαλτερη ασφλεια, την εικνα της Παναγας, το ευαγγλιο του Οσου Χριστοφρου και τον σταυρ του αυτοκρτορα της Τραπεζοντας Μανουλ Κομνηνο με το τμιο ξλο - τα μεγαλτερα σμβολα εκ των κειμηλων της μονς.

Χρειστηκε να περσουν μερικ χρνια και να φτσουμε στο 1930 ταν υπ τις ηγεσες Ελευθερου Βενιζλου στην Ελλδα και ΙσμτΙνονο στην Τουρκα, να επιχειρηθε η ελληνοτουρκικ προσγγιση. Ττε ο τορκος πρωθυπουργς, ο οποος εχε επισκεφθε την Αθνα προκειμνου να επιβεβαιωθε η αλλαγ στις σχσεις των δο χωρν, δχθηκε να μεταβε στον Πντο ελληνικ αντιπροσωπεα προκειμνου να παραλβει τα κρυμμνα σμβολα της μονς. Αποφασστηκε επικεφαλς της αποστολς να τεθε ο καλγερος Αμβρσιος ο Σουμελιτης, ο οποος εχε πληροφορηθε απ μοναχ που εχε καταφγει στη Θεσσαλονκη πς θα προσπελσει την κρπτη με τα πολτιμα κειμλια. Ο Αμβρσιος πγε στον Πντο, ξθαψε τα τρα κειμλια, τα φερε στην Αθνα τα παρδωσε στον Χρσανθο Φιλιππδη, τελευταο Μητροπολτη Τραπεζοντας και μετπειτα Αρχιεπσκοπο Αθηνν. Γιατ... «παραμυθαν ουκ χω πλην σου, Δσποινα του κσμου» και η ξενιτι εναι καημς πολ μεγλος.

 

Η ελλαδικ ιστορα της Παναγας Σουμελ.

H εικνα αρχικ φιλοξενθηκε για 20 χρνια στο Βυζαντιν Μουσεο της Αθνας. Ββαια απ το 1931 ο Λεωνδας Iασωνδης εχε προτενει τον επανενθρονισμ της Παναγας Σουμελ σε κποια περιοχ της Ελλδας. Συγκεκριμνα γραφε στην εφημερδα ΠΑΤΡΙΣ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ:

«Αναζητσωμεν εν ταις Nαις Xραις παλαιν τιν Σταυροπηγιακν Μονν, βραχδη και ερυμνν, παρεμφερ προς την εν Πντω ερημωθεσαν, θα μετωνομσωμεν αυτν εις «Nαν Παναγαν Σουμελ» και θα δσωμεν αυτν εις ψυχικν ανακοφισιν και παρηγοραν εις τας τριακοσας πενντα χιλιδας των Ποντων, δι' ους δεν ενε προσιτα αι Αθναι!. Και θα δδεται οτω και πλιν η ευκαιρα εις τον γενναιψυχον τοτον Λαν να συγκροτ τας πανηγρεις και να συνεχζη τας τελετς και να εμφανζη τας αλησμοντους εκενας κοσμοσυρρος κατ τας επετεους της Παρθνου εορτς, ασπαζμενος την εικνα των 17 Ποντιακν αινων, αισθανμενος τα παλαι της συγκινσεως ργη, αναβαπτιζμενος εις την προς την πατρδα πστιν και τραγουδν εν συνοδεα της Ποντιακς λρας το αλησμνητο τραγοδι:

Eμν Κρωμνατε λνε με

Κανναν κι φογομαι.

Ση Σουμελς την Παναγιν

θα πγω στεφανομαι!»

Το 1951-1952 στερα απ πρταση του ττε προδρου του σωματεου «Παναγα Σουμελ» Θεσσαλονκης Φλωνα Κτενδη και το ενδιαφρον μερικν προσωπικοττων ευλαβν χριστιανν, η εικνα παραχωρθηκε στο σωματεο το οποο και ρχισε την ανιστρηση της μονς σε να εππεδο του χωριο Καστανι στις πλαγις του Βερμου της Βροιας. Η κοιντητα Καστανις για το σκοπ αυτ παραχρησε 500 στρμματα για την ανγερση του προσκυνματος. Η «Αθηνιτισσα» και η «Σουμελιτισσα» γνεται προσφυγομνα και «Βερμιτισσα».

 

Η επαναλειτουργα στην Ιερ Μον

Τον Ιονιο του 2010 το Τουρκικ Κρτος δωσε δεια στο Οικουμενικ Πατριαρχεο για να τελεστε στην ιστορικ μον η λειτουργα για την γιορτ της Κοιμσεως της Θεοτκου, στις 15 Αυγοστου 2010, με την Τουρκα να προσδοκ τσο στην ξωθεν καλ μαρτυρα για σεβασμ των θρησκευτικν ελευθεριν σο και σε οικονομικ οφλη απ την αξηση των τουριστν στην περιοχ τις ημρες αυτς. Στην απφαση να ανοξει η μον για μα ημρα διεκδικε μερδιο και η Ρωσικ Εκκλησα. Αυτ ταν η πρτη φορ στερα απ 87 τη που το μοναστρι λειτοργησε ξαν ως εκκλησα, καθς τα τελευταα χρνια εχε μετατραπε σε μουσεο.

 

ΕΝΤΥΠΕΣ ΠΗΓΕΣ

  • Μαριννας Κορομηλ (κεμενα), Λζας Εβερτ, Ντρας Μηναδη, Μαρας Φακδη, «Πντος- Ανατολα, φωτογραφικ οδοιπορικ», Εκδ. Λοση Μπρατσιτη, Αθνα 1989
  • Στφανος Π. Τανιμανδης, «Σουμελ. Η πρσφυξ Ποντα Παναγι»,2 τμοι, Εκδ. Μαλλιρης- Παιδεα, Θεσσαλονκη 2009.

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

  • http://www.sumela.org/
  • http://www.lahana.org/resimler/thumbnails.php?album=10
  • http://el.wikipedia.org
  • Βασλη Φουρτονη: -
  • http://www.kulturosupa.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=1774:omonitoumonis&catid=89:headlines&Itemid=140