28 2012

Βασλης Φουρτονης: δσκαλος, αναπληρωματικς Αιρετς ΑΠΥΣΠΕ Αττικς

Τα γεγοντα σχετικ με την δετερη λωση της Κωνσταντινουπλεως εναι λγο πολ γνωστ. Περισστερο σημαντικ μως απ τα δια τα γεγοντα εναι νομζω η πρσληψ τους και η ερμηνεα τους απ τον διο το λα.

Η λακ μοσα, λοιπν, η οποα τσο αριστοτεχνικ αποτυπνει στα τραγοδια της τις διφορες στιγμς της ιστορας του θνους, δεν ταν δυνατν να μενει ασυγκνητη απ την λωση της Κωνσταντινοπολης. Αν σκεφτε κανες τι χουν τσα χρνια απ ττε και επιβινουν τσοι θρνοι για την λωση ττε αντιλαμβνεται πσο βαθει επηρασε τον Ελληνικ λα το γεγονς αυτ.

Απ τα Ομηρικ πη, μχρι τα Ακριτικ τραγοδια και τις Παραλογς, να ταν το χαρακτηριστικ των Εθνικν μας τραγουδιν: Ο θραμβος του καλο πνω στο κακ, του Ελληνικο πνω στο βαρβαρικ και του ανδρεου πνω στο τιποτνιο. Με την κατκτηση των Ελληνικν εδαφν απ τους Σταυροφρους, τους Φργκους τους Ενετος και τλος απ τους Τορκους, καθς και με την νθηση της πειρατεας, καινοργια στοιχεα ρχισαν να εισγονται στη δημοτικ μας ποηση. Ο θρνος για τη χαμνη πατρδα, τη σκλαβι, την αδικα και την νδεια, καθς και ο καημς για την αναπφευκτη ξενιτι, θα δσουν σε πολλ τραγοδια μας να πονεμνο χαρακτρα. Το τι τα ιστορικ και αφηγηματικ μας τραγοδια εναι σχεδν λα σε αργ ελεθερο ρυθμ, δεν εναι τυχαο.

Με τους θρνους για την λωση μως συμβανει να παρδοξο γεγονς. Τα τραγοδια της λωσης φθασαν στις μρες χοντας χορευτικ ρυθμ. Τοτο οφελεται στο γεγονς που χει σχση με τις ευκαιρες που εχαν οι λληνες να βρσκονται μαζ και να τραγουδνε. τσι, εκτς απ τους γμους λλες ευκαιρες ταν και οι μεγλες Θρησκευτικς γιορτς των Χριστουγννων και του Πσχα.

Ειδικτερα την επομνη ημρα του Πσχα, οι λληνες εχαν την δεια να συγκεντρνονται σε υπαθριους χρους και να διασκεδζουν, τις περισστερες μλιστα φορς χωρς την παρουσα του κατακτητ. Επειδ λοιπν η ημρα αυτ πεφτε πιο κοντ στη μαρη επτειο, καθιερθηκε σιγ-σιγ, να τραγουδινται ττε και τα τραγοδια της λωσης. Το φαινμενο εναι παρμοιο με την επιβωση τραγουδιν του Ακριτικο κκλου στα θιμα του γμου σε λλες θρησκευτικς εκδηλσεις πως τα Αναστενρια.  

H ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΚΑΙ Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ

Πολλ τραγοδια χουν γραφτε για την Κωνσταντινοπολη και την Αγια Σοφι. H παρδοση θλει να συμμετχουν στο χτσιμο τους γγελοι, πουλι, αλλ και αυτς ο διος ο Κωσταντς (που λλοτε εναι ο περφημος ακρτης, λλοτε ο διος ο Αυτοκρτορας Μγας Κωνσταντνος) πως φανεται απ το παρακτω Ριζτικο της Κρτης

ντεν εθεμελινασι οι γι-γγελοι την Πλη,

'που τ' γιον ρος το νερ κι' απ τη Χιο το χμα,

κι' απ την Αντριανοπολη, παρνουν τα κεραμδια.

Κι απς την αποκτσανε οι γι-γγελοι την Πλη,

στκουν και συντηρον τηνε, κι' αποθαυμζοντν την.

Και πς να την εβγλομε, και πς να την ελμε;

Πλη, Κωνσταντινοπολη και Κωνσταντνον πλη.

το:

"Δεν εναι τοτο θαμασμα, παρξενο μεγλο,

που ζψανε τον Κωσταντ με το βουβλι αντμα

να κουβαλ τα μρμαρα απ'το Μαρμαροχρι

να φτιξουν την Αγι Σοφι, το μγα μοναστρι;

Πτρα-πτρα χτστη η Πλη, λει η παροιμα. Βλπουμε εδ πσο θεκ ταν η Κωνσταντινοπολη στη φαντασα του λαο, που φυσικ ποτ δεν την εχε επισκεφτε. Επσης σε πολλ τραγοδια, πως το Θεσσαλικ που αναφρεται στο κτσιμο της Αγι-Σοφις.

Ανμεσα τρεις θλασσες, καρβι κινδυνεει

με τ' ργανα αρμνιζε, με τον αρα σεινταν

και με τα χαλκοτμπανα μαζεοντ' αντρειωμνες.

Μαζνονταν, συνζονταν πργον θλουν να κτσουν,

να στσουν την Αγι Σοφι, το μγα μοναστρι.

Τα περιστρια κουβαλον, τα χελιδνια κτζουν

κι' οι γγελοι απ' τους ουρανος βζουν τα κεραμδια.

Και το Ζωναρδικο της Θρκης που αναφρεται στον πθο για το ξαναχτσιμο της Αγις Σοφις, της λαμπρτερης εκκλησις που γινε ποτ και που κανε τον αυτοκρτορα Ιουστινιαν να αναφωνσει "Νενκηκ σε Σολομν".

Πιτον τα περιστρια σον κι ρχονντι στην αυλ μου,

κλαει καρδι μ' κι αναστινζει,

σκαλζουνι τον χμα μου κι το νιρ μ' το πνουν

Το χμα ιγ το χρζουμι, κι το νιρ μ' το θλου,

θα χτσου πντι γι-εκκλησις κι δκα μοναστρια,

θα χτσου την Αγι Σουφι κι την Αγι Μαρνα.

http://grmanifesto.files.wordpress.com/2010/05/alosi2.jpgΟι περισστεροι θρνοι της λωσης εναι παραλλαγς ελαχστων αρχτυπων τραγουδιν τα οποα κι αυτ με τη σειρ τους προρχονται απ συρραφ στχων παλαιοτρων. τσι χουμε τραγοδια που ξεκιννε με το στχο "Σημανει ο Θες σημανει η γη, σημανουν τα επουρνια" που προρχεται απ το προγενστερο ποημα, γνωστ ως Μοιρολι της Παναγις, με πολλς παραλλαγς κυρως απ την ηπειρωτικ Ελλδα.

Σημανει ο Θις, σημανει η γης, σημανουν τα επουρνια,

σημανει κι η Αγια Σοφι, το μγα μοναστρι,

με τετρακσια σμαντρα κι εξηνταδυ καμπνες,

κθε καμπνα και παπς, κθε παπς και δικος.

Ψλλει ζερβ ο βασιλις, δεξι ο πατριρχης,

κι απτην πολλν την ψαλμουδι εσειντανε οι κολνες.

Να μπονε στο χερουβικ και να 'βγει ο βασιλας,

φων τους ρθε εξ ουρανο κι απ' αρχαγγλου στμα:

"Πψετε το χερουβικ κι ας χαμηλσουν τα 'αγια,

παπδες πρτε τα γιερ και σεις κερι σβησττε,

γιατ εναι θλημα Θεο η Πλη να τουρκψει.

Μν' στελτε λγο στη Φραγκι, να 'ρτουνε τρα καρβια°

το 'να να πρει το σταυρ και τ' λλο το βαγγλιο,

το τρτο το καλτερο, την για τρπεζ μας,

μη μας την προυν τα σκυλι και μας τη μαγαρσουν".

Η Δσποινα ταρχτηκε και δκρυσαν οι εικνες.

"Σπασε κυρ Δσποινα, και μη πολυδακρζεις,

πλι με χρνους, με καιρος, πλι δικ μας εναι".

Παρεμφερες στχους χει και το "Πραν την Πλιν", επσης με πολλς παραλλαγς, που αναφρεται στο χρονικ της λωσης και την τελευταα λειτουργα αλλ και η προφητεα "Πλι με χρνους με καιρος, πλι δικ σου θα' ναι", που κρτησε ζωνταν επ πντε αινες τον πθο για την απελευθρωση της Πλης:

Πραν την Πλιν, μωρ πρανε, πραν τη Σαλονκη,

πραν και την Αγιοσοφι το μγα μοναστρι

πχει σαρντα νο 'κκλησις κι' εξντα νο καμπνες

κθε καμπνα και παπς, κθε παπς και ψλτης.

Σιμ να βγονε τα Ιερ, κι' ο Βασιλες τον κσμον,

περιστερ κατβηκεν απ τα μεσουρνια:

Πψετε το Χερουβικ, κι' ας χαμηλσουν τ' για,

Παπδες πρτε τα Ιερ και σεις κερι σβηστετε,

γιατ 'ναι θλημα Θεο, η Πλη να τουρκψει.

HΔσποινα ταρχτηκε κι' εδκρυσαν οι' κνες

Σπασε κυρ Δσποινα και σεις 'κνες μην κλατε

Πλι με χρνους με καιρος, πλι δικ σου θα' ναι.

λλο Ποντιακ τραγοδι για το χαμνο κλειδ της Αγι Σοφις τελεινει με τους στχους:

Χρνους ρθαν και πρασαν, καιρο ρθαν και δβαν,

'νεσπλθεν το κλειδν θες, κι επμνεν κλειδωμνον.

θελ' απ' ουρανο μστοραν και απ την γην αργτεν

Σε μια Μακεδονικ παραλλαγ του γνεται λγος για να θαμα που σμφωνα με την παρδοση γινε στην Αγι Σοφι, που τα για Σκεη φυγαδετηκαν απ να γγελο- ιερα που εξαφανστηκε πσω απ μια πρτα που σο κι αν την ψαξαν στερα οι Τορκοι δεν μπρεσαν να την βρουν.

παψ' ευθς η λειτουργι, σωπσαν οι ψαλτδες,

η εκκλησι αναστναξε, σβηστκαν τα καντλια,

οι 'κνες ρχισαν να κλαιν, να χνουν μαρα δκρυα.

Κι ο βασιλις μετλαβε με το φουστο τον λο,

και στ' λογο τον ρχτηκε και πει να πολεμσει,

λγοντας προς την Παναγι και τους Αγους λους:

- Σπασε κυρ Δσποινα, και σεις γιοι μην κλατε

πλε με χρνους με καιρος, πλε δικ μας θα' ναι.

Και τη στιγμ που ο βασιλις απ τη θρα βγκε,

νας πανμορφος παπς στα χρια τον κρατντας

την Κοινωνι και το Σταυρ και το Ιερ Βαγγλιο,

βγαλε μιαν οργι φτερ και σαν αητς υψθη

και πταξε στους ουρανος απ 'να παραθρι,

για να μην πσουν στης Τουρκις τ' αντχριστα τα χρια.

Οι τελευταες στιγμς του Κωνσταντνου Παλαιολγου περιγρφοντα στο παρακτω Ποντιακ τραγοδι:

ο Βασιλες ο Βασιλες, παργοριν 'κι παρνε.

Επαρεν τ' ελαφρν σπαθν, τ' Ελλενικν κοντριν

τσοι Τορκους κρογνε'ς σο σπαθν,

τσοι Τορκους 'ς σο κοντριν,

τριακσιους Τορκους κοψεν και δεκατρες πασδες,

τσακθεν το σπαθν ατο, κι εσκγεν το κοντριν.

ντεν εκαλοτρεσεν, απεσ' τσοι Τορκς επμνεν

κι ντεν εκαλοτρεσεν και μοναχς επμνεν.

Κι ατον ατναν θαψα'ς σο χλοερν τιουσ' κιν.

λλα τραγοδια περιγρφουν τους αγνες αφανν ηρων που βρθηκαν στις νισες μχες πως του νου απ την Τραπεζοντα που η μνα του ως λλη Σπαρτιτισσα τον προστζει:

"παρ' υι μ' την σπθην σου, τ' Ελλνικον κοντρι σ'

δεβ' ατουνος, σκρπισον ατ'ς σαν νεμος τα φλλα"

Χλιους κοψα την πιρνν, χλιους το μεσημριν,

μα ο Θς στεσεν την βροχν και βρχει Τουρκοπολεα,

ο Θες στεσεν την βροντν, βροντον τα εγκλησας.

Ντ' εποκαμεν σε νε Θε, 'ς σο αμαν βουτεμνοι!

Σερντα χρνια χτσκουνταν του λλενου το καστρον

κι ατρα να χαλεται με το βαρν την σπθην!

Εκε πουλλα κελαηδον με φλιβερν λαλαν,

εκε λλενοι απθεναν, μρεα παλληκρεα!

Στο Θρακιτικο τραγοδι γνεται λγος για τρα (Κρητικ) καρβια που κατρθωσαν να διαφγουν με κποια ιερ σκεη της Αγας Σοφας. Στην πραγματικτητα μως πρκειται για τρα Γενουτικα καρβια και να Ελληνικ υπ τον νααρχο Φλαντανελ τα οποα σμφωνα με τον χρονικογρφο Φραντζ κατρθωσαν να διασπσουν τον κλοι των Τουρκικν πλοων προκαλντας μλιστα μεγλη καταστροφ και να εφοδισουν την πολιορκημνη Πλη με τρφιμα. Το γεγονς αυτ εντυπωσασε τους λληνες και τραγουδθηκε σαν θρλος.

Τρα καρ - κρουσταλλνια μου,

τρα καρ - τρα καρβια φεγουνι,

που μσα που την Πλι, κλαει καρδι μας,

κλαει κι αναστενζει.

το' να φορτνει του Σταυρ, κι τ' λλο του Βαγγλιου

του τρτου του καλτερου, την για Τρπεζ μας,

μη μας την προυν τα σκυλι, κι μας τη μαγαρσουν

Η Παναγι αναστναξι, κι δκρυσαν οι 'κνις

Στους θρνους τα πουλι συμμετχουν στο πνθος και παουν να κελαηδον, πως στο Θρακιτικο:

Γιατ πουλ δεν κελαηδες πως κελαηδοσες πρτα;

Για πς μπορ να τραγουδ 'πως κελαηδοσα πρτα;

μου κψαν τα φτεροδια μου, μου κψαν τη λαλι μου,

μας πρανε την Πλη μας και την Αγι Σοφι μας.

Τα πουλι γνονται μρτυρες των φρικτν γεγοντων πως σ' αυτ απ τον Πργο της Βρειας Θρκης τον οποο οι αγεωγρφητοι και ανιστρητοι πολιτικο μας αποκαλον σμερα Μπουργκς:

Πουλκι νμαν να πετ, νμαν χιλιδονκι,

να πγαινα στης Βουργαρις τα μαρα κορφοβονια

να κθομαν να βλιπα την Πλης του λιμνι,

που αρμινζουν τ' ρμινα και βζουν τα καρβια.

Για βγα ξω, βασιλι κι' αφντη Κουσταντνι,

να διες την Πλ' που ναψι, πς καν' τα μοναστρια.

Το πς να βγει ου βασιλις κι αφντης Κουσταντνους;

ιχθς πρου λαβθηκι, πρου μι την αυγολα.

Τα πουλι επσης ρωτιονται με αγωνα απ τους λλους λληνες για την τχη της Βασιλεουσας πως στο τραγοδι απ την Ελασσνα.

Ερ' να πουλκι ξβγηνε που μεσ' απ την Πλη,

χρυσ ταν τα φτερογια του, χρυσ και κεντημνα

κι σαν καημνα απ φωτι και μαυροκαπνισμνα.

"Πες μας, πς μας, πουλκι μου, κνα καλ χαμπρι"

"Τ να σας πω, μαρα μ' παιδι, τ να σας μολογσω;

Πραν την Πλιν η Τουρκι, πραν και το Φανρι.

Αλλο, πως στο παρακτω Μακεδονικ τραγοδι, τα πουλι αναλαμβνουν να μεταφρουν το μνυμα της λωσης στην υπλοιπη Ελλδα. Ττε μως ελεθερες περιοχς ταν μνο το Δεσποττο του Μορως και η Αυτοκρατορα της Τραπεζοντος.

Ν- ισες πουλι μ' πιτομινα, πιττι στον αρα,

χαμπρ' να πτι στο Μορη, χαμπρι στην Ελλδα.

Τορκοι την Πλι πρανι, πραν τη Σαλονκη,

πραν κι την Αγι Σοφι το μγα μοναστρι.

Χαρακτηριστικ εναι και το Ποντιακ μοιρολι που ενπνευσε τον Κωνσταντνο Καβφη στο περφημο ποημ του "Πρθεν":

ναν πουλν, καλν πουλν εβγαν' απ την Πλην°

ουδ στ' αμπλια κνεψεν ουδ στα περιβλια,

επγεν και-ν εκνεψεν α σου Ηλ' τον κστρον.

Εσεξεν τ' ναν το φτερν σο αμα βουτεμνον,

εσεξεν τ' λλο το φτερν, χαρτν χει γραμμνον,

Ατ κανες κι ανγνωσεν, ουδ' ο μητροπολτης°

ναν παιδν, καλν παιδν, ρχεται κι αναγνθει.

Στ' αναγνθ' στε κλαγει, στε κροει την καρδαν.

"Αλ εμς και βι εμς, πρθεν η Ρωμανα!"

Μοιρολογον τα εκκλησις, κλαγνε τα μοναστρια

κι ο Γιννες ο Χρυσστομον κλαει, δερνοκοπιται,

-Μη κλας, μη κλας Α-Γιννε μου, και δερνοκοπισκσαι

-Η Ρωμανα πρασε, η Ρωμανα 'πρθεν.

-Η Ρωμανα κι αν πρασεν, ανθε και φρει κι λλο.

Η συνχεια εναι πολ γνωστ και τραγουδιται συχν:

"Ναλο εμς και β εμς, πρθεν η Ρωμανα"

Μοιρολογον τα εγκλησις, κλαγνε τα μοναστρια

λ' παιρναν υπομονν, επαρναν παργοραν

Α-Γιννες κι Αε-Θοδωρον και Αγι Σοφι 'ς σην Πλην

παρηνοσαν 'κι εχανε, ουδ παρηγοραν.

"Α-Γιννε, επρ' υπομονν, επρ' και παργοραν

οι λληνες γερον κι ανθον και φρνουν πλεν λλα"

Ο λιος σε αρκετς περιπτσεις γνεται κι αυτς μρτυ­ρας των τραγικν ημερν, οπτε γυρζει το βρδυ "μαυρομε- λανιασμνος" και τα διηγεται στη μητρα του σε λλους. Μπορομε να θεωρσουμε τι λα αυτ τα τραγοδια χουν τη ρζα τους στην παραλογ του λιου και της Λυγερς.

λιε που βγανεις το πρω και βρδυ βασιλεεις,

λο τον κσμο γκιζερς κι λη την οικουμνη.

Για πς μας τ' εδες σμερα κι εσαι σκοτεινιασμνος;"

"Τι να σας πω μωρ παιδι, τι να σας μολογσω;

Επρε ο Τορκος τη Σοφι, το Μεγα Μοναστρι

με πιο τραγικ λγια απαντει ο λιος στην Ποντιακ παραλλαγ:

Αλ, ντ' εδαν τα μτια μου'ς σο σημερνν τη μραν.

Αντς αρνι παιδι σπαζ' νε, αντς πρβατα μννες,

αντς τα κρρα τ' κλερα, σπζ' νε τα παλληκρεα.

λλοτε πλι το μνυμα μεταφρουν θρηνολογντας λληνες ναυτικο:

Θρνος κλαυθμς και οδυρμς και στεναγμς και λπη,

Θλψις απαραμθητος πεσεν τοις Ρωμαοις.

Εχσασιν το σπτιν τους, την Πλιν την αγα,

το θρρος και το καχημα και την απαντοχν τους.

Τις το 'πεν; Τις το μνυσε; Πτε 'λθεν το μανττο;

Καρβιν εκατβαινε στα μρη της Τενδου

και κτεργον το υπντησε, στκει και αναρωτ το:

-"Καρβιν, πθεν ρκεσαι και πθεν κατεβανεις;"

-"Ερκομαι ακ τα' ανθεμα κι εκ το βαρν το σκτος,

ακ την αστραποχλαζην, ακ την ανεμοζλην°

απ την Πλην ρχομαι την αστραποκαμνην.

Εγ γομριν Δε βαστ, αμ μανττα φρνω

κακ δια τους χριστιανος, πικρ και δολωμνα.

να λλο θμα που συναντμε στα τραγοδια της λωσης στρφεται γρω απ την ρνηση των Χριστιανν να δεχθον την Αγια Σοφι ως τζαμ, πως το Σκυριαν.

Εμες -μνα μ' - δε θλουμε τζαμι, χοτζδες να λαλονε,

μον' θλουμε τ' Αγι-Σοφι, το μγα μοναστρι,

Στο αντστοιχο τραγοδι απ την Νικομδεια, το μνυμα στλνεται στον Πασσ με αρκετ ειρωνεα.

Και σεις πουλι της Ρομελης κι αηδνια μ' της Αθνας,

αυτο που πτε, σεις, πουλι μ', αυτο που θα σταθετε,

να χαιρεττε τον Πασσ και να τον προσκυντε.

Αυτο τζαμ δεν γνεται, Τορκοι δεν προσκυννε.

Αυτο θα μνει Αγι Σοφι, το μγα μοναστρι.

Οι σχετικς με την λωση, παραδσεις και σι θρλοι του λαο μας ταν φυσικ να μετατραπον σε τραγοδια για να μεταδοθον στις επμενες γενις. τσι χουμε το τραγοδι της Καλογρις με το ξαναζωντνεμα των μισοτηγανισμνων ψαριν απ τη Μικρ Ασα:

Καλογρη μαγρευε ψαρκια στο τηγνι

και μια φων, ψιλ φων, απανωθι της λγει:

Πψε γρη το μαγερι κι η Πλη θα Τουρκψει.

ταν τα ψρια πεταχτον και βγον και ζωντανψουν,

ττε κι ο Τορκος θε να μπει κι η Πλη θα Τουρκψει.

Τα ψρια πεταχτκανε, τα ψρια ζωντανψαν

κι ο αμηρς εισβηκεν στην Πλη καβαλρης.

Επσης το λλημα του βρασμνου πετεινο στο Θρακιτικο τραγοδι που, σμφωνα με κποιες ερμηνεες, παρουσιζονται τα δο σμβολα του Ελληνισμο, ο Μγας Αλξανδρος, και ο Κωνσταντνος Παλαιολγος να μην πιστεουν τι εναι δυνατν να παρθε η Πλις.

Αλξαντρους μπρ' αμν αμν.

Αλξαντρους (κι) ου βασιλις

Αλξης αντρειουμνους κι ου μικρου Κουσταντνους.

Μαζ' τρωγαν, μαζ' πιναν, μαζ χαρουκουπιονταν,

ακον λαλι 'που τον Θι, λαλι που τα ουρνια.

"Θα πρ' ου Τορκους του ψουμ, θα σβη κι στην Πλη"

Αλξαντρους δεν πστιψι, Αλξης δεν πιστεει.

"Ντα βγουν τα ψρια 'π' τουν νταβ

κι πιτεινς π' τη βρση,

ττι κι' ου Τορκους θα γιν αφντης μεσ' την Πλη.

Του λγου δεν απσουσι κι' γνηκι του θμα:

Πηδον τα ψρια 'π' του νταβ μισοτηγανισμνα

κι' ου πιτεινς ελλησι κι' Αλξαντρους πιστεει.

Οι υπλοιποι θρνοι, που δε σχετζονται με τα παραπνω τραγοδια, εναι συνθως τοπικο. Συχν συναντιται σε θρνους του κουρσματος η περπτωση της πεθερς με τις πολλς νφες που φεγουν να γλιτσουν, πως στο Πασχαλιν χορευτικ τραγοδι απ το χωρι Θραψμι Καρδτσας.

Γιε μου πατσαν την Αγι Σοφι,

το μγα μοναστρι-κι Μαρολα μου

πραν παιδι απ' το δσκαλο, κορτσια απ' το κερκφι,

πραν μια δλια πεθερ, με δεκαοκτ νυφδες.

Ν' λες οι νφες περπατον κιλες μπροστ πηγανουν,

μια νφη λλο μικρτερη, δεν μπορ' να περπατσει.

Περπτα νφη μ' θαρετ σαν τσ' λλες τις νυφδες.

Δεν μπορ, α μνα μ',

δεν μπορ μπροστ να περπατσω.

Με κλαει ο πνος των παιδιν και ο χαμς τ' αντρς μου.

Στο Θρνο απ την Καππ Καρδτσας, συναντμε ναν λλο παργοντα που φανεται τι παιξε δλιο ρλο στην κβαση της ιστορας, τους Φργκους, που εν εχαν πολλ στρατεματα σε λη την Ελλδα, δεν βοθησαν καθλου τους Χριστιανος επειδ ταν ορθδοξοι και χι καθολικο.

Να 'μαν δεντρ, λει, στη Βενετι,

χρυσ μηλι στην Πλη,

και κκκινη τριανταφυλλι μεσ' τους επτ ουρνους.

Ν' ανβαινα να βγλιζα την Πλη πς τουρκεει.

"Πλη μου, για δε χαρεσαι; για δε βαρς παιγνδια;

"Το πς μπορ να χαρομαι και να βαρ παιγνδια.

Μσα με δρνει ο θνατος, ν' ξω με δρν' ο Τορκος

κι απ' τη δεξι μου τη μερι Φργκος με πολεμει".

Πιο εμφανς εναι η αγανκτηση στο Ριζτικο της Κρτης

Πλη και πο' ν' οι πργοι σου, και τα καμπαναρι σου

και πο' ν' οι γι-αντρειωμνοι σου, ν-μορφα παληκρια;

Η μαρη γης τα χαρεται, στο μαυρισμνον δη.

Δεν χω αμχι τση Τουρκις, μηδ κακι του Χρου,

μον' χω αμχι τση Φραγκις, αμχι χω του Φργκου.

Στο τραγοδι απ την Σινασ της Καπαδοκας, γνεται λγος για τα τρα "βματα" δηλαδ τα προπργια της Ορθοδοξας. Τ' "απνω βμα" εναι το βμα του οικουμενικο Πατριρχη, δηλαδ η Αγα Σοφα, "κτω βμα" το τραγοδι εννοε τον Μορι, ο οποος με τις εμφλιες ριδες που τον απασχολοσαν ουδλως ασχολθηκε με τους κινδνους της Κωνσταντινοπολης, και με το "μεσακ" εννοε την υπλοιπη Ελλδα που δη βρισκταν σε ξνη κατοχ.

Τ' απνω βμα πρθηκεν, το κτω' ποκοιμται,

το μεσακ εστργγισε, παιδι, πρθην η Πλι.

Κλαμμς, θραμμς που γνηκε εκενην την ημρα,

'χασεν η μνα το παιδ και το παιδ την μνα.

 

ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ

Δο εναι κυρως οι παλαιτερες παραλογς που προσαρμστηκαν με ποιες μετατροπς στους στχους τους στε να γνουν τραγοδια της λωσης. H πρτη εναι των "Τριν καλογρων. H παραλλαγ των "Τριν καλογρων" εναι πολ συνηθισμνη και συνυφασμνη με τις δσκολες ρες του Ελληνισμο. Στα τραγοδια της λωσης το καρβι αυτ παρουσιζεται για να σσει τα ιδεδη του Ελληνισμο. Στα τραγοδια της Επανστασης του 1821, το διο πλοο, εξοπλισμνο με καννια, πολεμ με επιτυχα τον κατακτητ.

«Τρεις καλογροι κρητικο και τρεις απ' τ' γον ρος

Καρβιν αρματνουνε και καλοσυγυρζουν

Στην πρμνη βζουν το σταυρ, στη μεσ' τον Πατριρχη

Και ψλλαν το χερουβικ και τ' ξιον εστν ως

Φων ηκοσθη εξ ουρανο, εκ στματος αγγλου

Ας πψει το χερουβικ και τ' ξιον εστν ως

Πραν οι Τορκοι τη Σοφι, το Μγα Μοναστρι

Π χει τριακσια σμαντρα κι εξντα δυο καμπνες» (Μακεδονας)

Σχετικ εναι και το τραγοδι του Κυρ Βορι στο οποο σε μια Κρητικ παραλλαγ του να κορσι φωνζει τον αγαπημνο της, τον οποο μια φουρτονα δεν τον αφνει να επιστρψει, να ναυτπουλο βλπει την καταστροφ της Κωνσταντινοπολης και προβλπει τριμερη θεομηνα πως ακριβς και με το θνατο του Ιησο στο Σταυρ.

Ανβα, βρε ναυτπουλο, ανβα στο κατρτι,

να ιδς τι αρας θα σ'κωθ, τι νεμος θα σρη.

Με γλια γλια ανβαινε, κλαγοντας κατεβανει.

Τ εδες, βρε ναυτπουλο και κλαις και κατεβανεις;

Εδα την Πλη πς χαλν, τα κστρα της πς πφτουν,

θ' ακοης τι αρας θα σ'κωθ, και τι βορης θα σρη,

θα σρη τρα μερνυχτα, τρεις μρες και τρεις νχτες,

θα ξεριζση δενδρικ, θα ξεπατση σπτια.

Το δετερο τραγοδι που συναντμε πολ συχν με στχους για την λωση εναι η παραλλαγ του Κριματισμνου με την οποα τσι κι αλλις ξεκινοσε ο Πασχαλινς χορς στα περισστερα ελληνικ χωρι. Αυτ ξεκινει με το στχο ρθε Λαμπρι και Πασχαλι αλλο με το:

Σμερα ψλνουν εκκλησις, κι λα τα μοναστρια

ψλνει και η Αγι Σοφι, το μγα μοναστρι

με τετρακσια σμαντρα κλπ.

απ' εδ και πρα συνεχζει με τους μεσαιωνικος στχους

Μνα στολζει τον νγι στην εκκλησι να πνε κλπ

μετατρπεται σε τραγοδι της λωσης πως στο Κερασουντικο

Ψιλ φων εξβγηκε απ τα επονρνεα

Αγι Σοφα πρθηκε σ' Αγαρηνο τα χρια.

 

H ΠΟΛΗ ΣΤΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Το νομα της Πλης συναντιται δη απ τα Ακριτικ πη στα τραγοδια του Ελληνικο λαο. Ακμη κι αν εχαν περσει αινες απ την λωση της, η Κωνσταντινοπολη εξακολουθοσε να παραμνει το μεγαλτερο κντρο του Ελληνισμο. Οι περισστεροι λληνες της Πλης ταν μεγαλοαστο και κατοικοσαν σε αρχοντικ αριστοκρατικν συνοικιν θερτρων. Εμπορικς σνδεσμος ανατολς και Δσης, προμθευε την Ελλδα με πλθος προντων αρστης ποιτητος. Αυτ η ευμρεια πρασε στα τραγοδια, τα νανουρσματα και γενικ στις καθημερινς εκφρσεις των απανταχο Ελλνων. τσι το γαμλιο γλντι θλει προσκεκλημνους ρχοντες απ την Πλη:

Απ την Πλη ρχοντες, κι απ τη Χι παπδες

κι απ τα Γεροσλυμα να λθουν οι ψαλτδες.

Στα παινματα και τα ταξματα το νομα της Πλης δεν λεπει:

Να σε χαρσω μλαμα, ασμι και λορι

και την Κωσταντινοπολη με το μαργαριτρι

To Θρακιτικο τραγοδι εκφρζει το θρησκευτικ πθο των Ελλνων:

Στην Πλη να καλοναρκ, στο Πατριαρχει να ψλλει

και μσα στην Αγι Σοφι να μπη να λειτουργει

να τραγοδι απ τα Τζουμρκα λει:

για ν' αρμενσουμε καλ, στην Πλη για να πμε

να μπομε στην Αγι Σοφι, με τις χρυσς καμπνες

Για την εμπορικ της σημασα ο λας της Τραπεζοντας λει:

Στρφταν τα γιαλος, στρφταν τα περιλια

Στρφταν τα ταρσ, της Πλης τ' αργαστρια

H μητρες στη Ρδο νανουρζοντας τα παιδι τους τραγουδον:

Κι' αμ μου το φρης πνε μου, τρεις χρες σον χαρζω

Τημ Πλημ με το Γαλατν, τη Χιν με τα γαλονια

και τηγ Κωσταντινοπολημ με τα καλ της ολα.

Περισστερο μως πρασε στα τραγοδια των Ελλνων ο πθος για την απελευθρωση της και ο πνος για την κλειστ εκκλησι. Χαρακτηριστικ εναι το Κυπριακ τραγοδι αγπης:

Θεγ μου να ξημρωνεν, μια μρα με τον λιον

να πρω γω την π' αγαπ, τζ'η Πλη το Βασλειον

Δθεν ερωτικ γαμλια τραγοδια προσπαθοσαν να περσουν κρυφ τα Ελληνικ ιδεδη στις συναθροσεις τους πως το γνωστ απ την Προποντδα που στον πρτο στχο της κθε στροφς το κεμενο παραπμπει στο Βυζντιο, εν το υπλοιπο τραγοδι εναι ερωτικ.

Καρβι καραβκι που πας γιαλ γιαλ,

Με κκκινη σημαα και με χρυσ σταυρ,

Αν εσαι για την Πλη και την Αγι Σοφι,

Πρε και μνα μσα και σρε στο καλ,

Επσης στο τραγοδι "Σαν τα μρμαρα της Πλης", βλπουμε πσο βαθι χαραγμνη εναι στη συνεδηση των Ελλνων η τελειτητα της Αγι - Σοφις, στε να χρησιμοποιεται σαν μτρο σγκρισης της ομορφις των γυναικν σε ερωτικ τραγοδια.

Σαν τα μρμαρα της Πλης, που' ναι στην Αγι Σοφι

τσι τα'χεις ταιριασμνα, μτια, φρδια και μαλλι.

Στην Ιμβριακ παραλλαγ μως το τελευταο δστιχο δεν παραλεπει και τον ψιστο πθο του Ελληνισμο:

Της Αγι Σοφις οι Πρτες δεν ανογουν με κλειδι

μνο θλουν ευζωνκια και Ελληνικ σπαθι

 

H "ΜΕΓΑΛΗ IAEA"

H Μεγλη Ιδα μπορομε να πομε τι ξεκνησε αμσως μετ την λωση. Ως κοινς πθος λου του Ελληνισμο, νθισε λγο πριν την Επανσταση και διατηρθηκε μχρι τη Μικρασιατικ Καταστροφ. Πολλ λοιπν εναι τα τραγοδια που γρφτηκαν εμπνευσμνα απ' αυτν. Δυστυχς λγα απ αυτ εναι γνσια τραγοδια του λαο, εν τα περισστερα εναι μτριες απομιμσεις. να απ αυτ εναι και το παρακτω του Ντεληγιννη:

Μαζεει νιους για πλεμο, γροντες για ορμνια

να παν να πολεμσουνε, δυο τρεις μεγλες χρες

την Πρβεζα για το φλουρ, την ρτα για τ' ασμι

και την Κωνσταντινοπολη, για τη Χριστιανοσνη.

Ττοιες απομιμσεις συνθεσαν και επνυμοι συνθτες κυρως για παιδαγωγικος σκοπος πως το Δημοτικοφανς του Γεωργου Λαμπελτ, σε στχους του Ζαχαρα Παπα ντωνου.

Στην Αγι Σοφι αγνντια βλπω τα ευζωνκια

στους πολμους μαυρισμνα, τα ευζωνκια τα καημνα

κλφτικο χορ χορεουν και αντπερ' αγναντεουν.

Κι' αγναντεοντας την Πλη τραγουδον και λνε

Πλι θα γενον δικ μας κι' η μεγλη εκκλησι μας

Τοτ' ειν' οι χρυσο οι θλοι, αχ, κατακαημνη Πλη

Στην Κυρ τη Δσποινα μας πες να μη λυπται

στις εικνες να μην κλανε, τα ευζωνκια μας το λνε,

τα ευζωνκια τα καημνα στους πολμους μαυρισμνα

Κι' ο παπς πο 'ναι κρυμμνος μεσ' στο γιο Βμα

τα ευζωνκια δεν θ' αργση να'βγη να τα κοινωνση

Κι' που να' ναι βγανουν τ'για μσα σε μυρτις και βγια.

να απ τα τραγοδια, εμπνευσμνα απ τον πθο για απελευθρωση της Βασιλεουσας, του Μανλη Καλομορη σε ποηση Σταματλλου, συναντιται σμερα στις συλλογς με διαφορετικος στχους που δεν θγουν μια κακς εννοομενη και ξωθεν επιβεβλημνη φιλα. Το παραθτουμε με τους αυθεντικος αρχικος του στχους.

για μλα, για λσα, φσηξε βορη,

σπρξε κμα το καρβι, βηθα Παναγι.

Στην Αγι Σοφι να πμε, για μλα για,

για να προυμε του Τορκου τα χρυσ κλειδι.

Να καθσουμε τη σκλβα πλι στο θρον,

να την προσκυνσει ο κσμος ργισσα τραν.

Το σημαντικτερο απ λα του τα ργα εναι και η τελευταα του περα "Κωνσταντνος Παλαιολγος" με υπτιτλο "Πραν την Πλη", σε κεμενο του μεγλου Νκου Καζαντζκη. Στην εποχ μας, ευτυχς, οι συνθτες και ποιητς δεν ξχασαν την Κωνσταντινοπολη. Πρσφυγες δετερης και τρτης γενις γρφουν ργα γι' αυτν πως ο συνθτης Ντης Μαυρουδς κι ο ποιητς Μντης Μποσταντζγλου (Μποστ) το 1988 μιλνε με τρυφερτητα για τη χαμνη πατρδα μας.

Πλη, Κωνσταντινοπολη, πατρδα μου χαμνη,

Βασλισσα των πλεων χιλιοτραγουδισμνη.

Εσαι στον κσμο ξακουστ απ την ομορφι σου,

για του Βοσπρου τα νερ και την Αγι Σοφι σου.

Πλη, Κωνσταντινοπολη, πατρδα μου χαμνη,

η θμησ σου στην καρδι νοσταλγικ μου μνει.

Κι' σο κι αν εμαι μακρι απ' τ'για χματ σου,

ο λογισμς μου βρσκεται παντοτιν κοντ σου.

 

ΑΛΛΟΙ ΘΡΗΝΟΙ

Θρνος της Κωνσταντινουπλεως

Εκενη η μρα η σκοτειν, αστραποκαμνη

της τρτης της ασβολερς, της μαυρογελασμνης,

της θεοκαρβουνκαυστης, πουμπαρδοχαλασμνης,

χασε μνα το παιδ και το παιδν τη μναν,

και των κυροδων τα παιδι υπν ασβολωμνα,

δεμνα απ το σφνδυλα λα αλυσοδεμνα

δεμνα απ τον τρχηλον και το ουα φωνζουν.  

με την τρομραν την πολλν, με θρηνισμν καρδας· [. . .]

να πτε λοι κατ' εχθρν, κατ των Μουσουλμνων,

και δετε εις εκδκησιν, τρχετε μη σταθτε,

τον Μαχουμτην σφξετε, μηδν αναμελετε,

την πστιν των την σκυλικν να την λακτοπαττε. [. . .]

ω, Κωνσταντνε Δργαζη, κακν τχην οπο 'χες,

και τι να λγω, ουκ ημπορ, και τι να γρφω ουκ οδα,

σκοτζει μου το λογισμν ο χαλασμς της πλης.

 

Ανακλημα Κωνσταντινουπλεως

"Καρβιν πθεν ρκεσαι και πθεν κατεβανεις;"

"ρκομαι ακ τ' ανθεμα κ' εκ το βαρν το σκτος,

ακ την αστραποχλαζην, ακ την ανεμοζλην·

απ την Πλην ρχομαι την αστραποκαμνην.

Εγ γομρι δε βαστ, αμ μανττα φρνω

κακ δια τους χριστιανος, πικρ και δολωμνα:

Οι Τορκοι τε ρθασιν, επρασιν την Πλην

απλεσαν τους χριστιανος εκε και πανταχθεν".

 

Το καραβκι: Προποντδος,

Καταγραφ: Σμων Καρς.

Το καραβκι, σανταλνια μ' ειντε, το καραβκι πρχεται,

απ μεσ' απ την Πλη, κλαει η καρδι μ' και δε μερνει.

χει πανι, χνομαι για σνα, χει πανι μεταξωτ

ωφ και πρσινες κορδλλες, σαν ταις Σμιτιανας κοπλλαις

Μσα ειν' η αγπη μου, μσα εν' ο καλς μου

τα ματκια και το φς μου.

(Παρ το τι εναι μεταγενστερο του 15ου αινα και καθαρ ερωτικ η μμεση αναφορ στην 'Αλωση ενυπρχει με τον στοχο ''....το καραβκι πρχεται, απ μεσ' απ την Πλη, κλαει η καρδι μ' και δε μερνει...'')

 

Σημανει ο Θος, σημανει η γη: Νεοχωρου Χαλκιδικς

Σημανει ο Θος, σημανει η γη

σημανουν τα ουρνια

σημανει κι η Αγι Σοφι

το μγα μαναστρι

Ψλνει διξι η βασιλις

ζιρβ η Πατριρχης

Φων ακοστη εξ ουρανο

κι απ’ αρχαγγλου στμα

Πψιτι το χερουβικ

και τα ξιν εστι μας

γιατ εναι θλημα Θεο

η Πλη να τουρκψει...

 

Ο Κωνσταντς κι ο Κωνσταντκης: Ηπερου

Πουλκι πγε κι κατσε

στου Κωσταντ το γνα, Κωσταντκη μου

ιντε στου Κωσταντ το γνα, λεβεντκη μου

Δεν κελαηδοσε σαν πουλ

ιντε ανθρωπιν μιλει, Κωσνταντκη μου

ιντε ανθρωπιν μιλει λεβεντκη μου

Ωχ, Κωστκη, μην την παντρεεσαι

ιντε και μην πολλ ξοδιζεις, Κωσνταντκη μου

ιντε και μην πολλ ξοδιζεις, λεβεντκη μου

Ωχ, τι σμερα, Κστα, θα παντρευτες

ιντε κι αριο θα πεθνεις, Κωσταντκη μου

ιντε κι αριο θα πεθνεις, λεβεντκη μου.

 

Ναλο εμς, να βι εμς: Πντου  

Ναλο εμς, να βι εμς,

οι Τορκ’ την Πλ’ επαραν

επαραν το βασιλοσκμν’, ελγεν αφεντα.

Μοιρολογον τα εκκλησις, κλανε τα μοναστρεα

κι ι Γιννες ο Χρυσστομον, κλαει δερνοκοπται.

Μη κλαις μη κλαις ι Γιννε μου, και μη δερνοκοπσαι

η Ρωμανα πρασεν, η Ρωμανα επρθεν

η Ρωμανα αν πρασεν, ανθε και φρει κι λλο

η Ρωμανα αν πρασεν πλι θα ξανανθσει

 

Κι η Δσποινα ως τ’ κουσε: Ριζτικο

Και δστε λγο στη Φραγκι

την Πλη επρε ο Τορκος

Κι η Δσποινα ως τ’ κουσε

τα μτια τς εδακρσαν

Κι ο Μιχαλ κι ο Γαβριλ

την επαρηγορσαν

Σπασε αφντρα και κυρ

πλι δικ μας θα ’ναι

πλι με χρνια με καιρος...

 

Ισες πουλι μ’ πιτομενα: Νιγρτα Σερρν  

Ισες πουλι μ’ πιτομενα,

πιττε στον αρα

χαμπρ να πτι στο Μορι,

χαμπρι στην Ελλδα

Τορκοι την Πλη πρανε,

πραν τη Σαλονκη

Πραν και την Αγι Σοφι,

το μγα μοναστρι

Πχει τριακσια σμαντρα...

 

Του Μικροκωνσταντνου: Ηπερου

Ο Κωσταντς κι ο Κωσταντς, και τ’ ξιο παλικρι

το Μη επαντρετηκε, το Μη βζει αμπλι

το Μη του ’ρθε μνυμα να πει στο σεφρι.

Τη μνα του ν’ εφναξε, τη μνα του φωνζει

Μνα μ’ χε τη νφη σου, νυφολα σου γραμμνη

να μην την εχωρσετε σπου να πω και να ’ρθω…

 

Τρα καρβια φεγουνι: Θρκης

Τρα καρ- κρουσταλλνια μου,

τρα καρβια φεγουνι

που μσα που την Πλη,

κλαει καρδι μας

κλαει κι αναστενζει

το ’να φορτνει το Σταυρ

κι τ’ λλο του Βαγγλιου

του τρτου του καλτερου

την για Τρπεζ μας

[μη μας την προυν τα σκυλι

κι μας τη μαγαρσουν

Η Παναγι αναστναξι

κι δκρυσαν οι ‘κνις…]

 

Της καλογρις: Ηπερου

Καλογρι τηγνιζε ψαρκια στο τηγνι

και μια φων, ψιλ φων, απανωθι της λγει

Πψε γρι το μαγερι κι η Πλη θα τουρκψει.

ταν τα ψρια πεταχτον και βγουν και ζωντανψουν,

ττε κι ο Τορκος θα να μπει κι η Πλη θα τουρκψει.

Τα ψρια πεταχτκανε, τα ψρια ζωντανψαν

κι ο αμηρς εσβηκεν με τ’ λογο καβλα.

 

Του Αλξανδρου και του Κωσταντ: Καισσνης Θρκης

Αλξανδρος ο βασιλις κι ο Κωσταντς αντμα

μαζ’ τρωγαν, μαζ’ πιναν σε μαρμαρνια τβλα

μαζ’ εχαν αλγατ τς στο πλγι τους δεμνα

[Κι εκε που τργαν κι πιναν και που χαροκοποσαν]

κι να μικρ παιδπουλο παανει και τους λγει:

Καλ τρτε και πνετε καλ γλεντοκοπτε

Μα ο Τορκος πτ’σε το Ρωμι, πρε τ’ βασιλοσνη

Αν πτ’σε ο Τορκος το Ρωμι, πρε και τ’ βασιλοσνη

τα ψρια που ψνομεν στην κρα βρσ’ να πσουν…

[πηδον τα ψρια ‘π’ τον νταβ μισοτηγανισμνα

κι απ’ τον Θιο ακον λαλι, η Πλη θα τουρκψει]

 

Γιατ πουλ μ' δεν κελαηδες: Θρκης

«Γιατ πουλ μ δεν κελαηδες πως κελαηδοσες πρτα;

Για πως μπορ να κελαηδ ;

Με κψαν τα φτεροδια μου, με πραν τη λαλι μου

Μας πρανε μπρ’ αμν την Πλη μας και την Αγι Σοφι? μας

Κλαγει πικρν η Παναγι.